Từ giới tuyến Vĩnh Linh đến hiện vật quý của Bảo tàng Báo chí Việt Nam
Giữa không gian trưng bày của Bảo tàng Báo chí Việt Nam, chiếc loa công suất 500W được đặt ở vị trí trang trọng luôn thu hút sự chú ý của khách tham quan. Miệng loa rộng 1,64m, chiều dài hơn 2m và thân hình đồ sộ, hiện vật này gợi nhớ một giai đoạn lịch sử đặc biệt của đất nước khi cuộc đấu tranh thông tin diễn ra quyết liệt không kém những trận chiến trên chiến trường.
Chiếc loa hiện được lưu giữ tại Bảo tàng là một trong số ít phiên bản phục chế từ nguyên mẫu từng được đặt tại khu vực bờ Bắc sông Bến Hải, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Đây là loại loa công suất lớn do Trung Quốc viện trợ cho miền Bắc, phục vụ công tác tuyên truyền tại giới tuyến trong những năm đất nước còn chia cắt.
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Thân Quang Minh, Trưởng phòng Nghiệp vụ, Bảo tàng Báo chí Việt Nam cho biết, chiếc loa tuyên truyền từng được sử dụng bên bờ Hiền Lương trong cuộc đấu loa lịch sử giữa hai miền hay những bản thảo được viết trong nhà tù của các chiến sĩ cách mạng.
“Hiện vật này cho thấy nghề báo Việt Nam đã được hun đúc trong gian khổ, hy sinh và lòng yêu nước. Đằng sau mỗi hiện vật là những câu chuyện về bản lĩnh nghề nghiệp, về khát vọng truyền tải sự thật và trách nhiệm đối với đất nước”,ông Minh nhấn mạnh.
Chúng tôi gặp gỡ nhà báo Trần Đăng Mậu, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo tỉnh Quảng Trị là người có vai trò đặc biệt trong việc đưa hiện vật này về với Bảo tàng Báo chí Việt Nam. Ông nhớ lại, năm 2017, khi Bảo tàng Báo chí Việt Nam phát động phong trào sưu tầm, tiếp nhận hiện vật báo chí trên phạm vi cả nước, ông lập tức nghĩ đến chiếc loa đang được lưu giữ tại một góc vườn ở huyện Vĩnh Linh.
"Tôi từng làm việc tại Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Trị, thường xuyên thực hiện các bộ phim tài liệu nên biết khá rõ về chiếc loa này. Trước đó tôi đã quay phim chiếc loa gốc hiện lưu giữ tại Bảo tàng Vĩnh Linh. Khi Bảo tàng Báo chí Việt Nam tìm kiếm hiện vật, tôi đề xuất ngay chiếc loa bởi đây là hiện vật mang ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử báo chí và phát thanh nước ta",ông Mậu chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương.
Theo nhà báo Trần Đăng Mậu, để đưa được chiếc loa về Hà Nội không phải là việc đơn giản. Sau khi thống nhất chủ trương, Hội Nhà báo Quảng Trị đã làm việc với Sở Văn hóa và các cơ quan liên quan để hoàn thiện thủ tục bàn giao hiện vật.
"Tôi rất vui khi lãnh đạo tỉnh và ngành văn hóa Quảng Trị đồng thuận với đề xuất này. Chúng tôi đều mong muốn hiện vật được bảo quản, phát huy giá trị tại một địa chỉ xứng đáng để đông đảo công chúng cả nước có thể tiếp cận",ông Mậu cho biết.
Những người từng làm công tác quản lý di tích ở Quảng Trị kể lại rằng chiếc loa có sức phát âm cực lớn. Với công suất lên tới 500W, âm thanh từ loa có thể vang xa hàng chục kilômét. Nhiều câu chuyện dân gian vẫn được truyền lại rằng khi loa hoạt động ở công suất cao, đàn gia cầm đi ngang qua khu vực phát sóng cũng bị choáng bởi áp lực âm thanh cực mạnh.
Trong bộ phim tài liệu "Lũy thép Vĩnh Linh", hình ảnh chiếc loa vẫn còn xuất hiện vài giây ngắn ngủi nhưng đủ để nhắc nhớ về một thời kỳ mà tiếng nói từ bờ Bắc sông Bến Hải trở thành nguồn động viên tinh thần to lớn đối với đồng bào miền Nam.
Ông Đỗ Công Tích, nguyên phát thanh viên Đài Truyền thanh giới tuyến Vĩnh Linh từng kể lại rằng do yêu cầu tuyên truyền đặc biệt ở khu vực giới tuyến, Trung ương đã trang bị cho Vĩnh Linh chiếc loa 500W nặng gần một tấn gồm cả hệ thống tăng âm và thiết bị đi kèm. Mỗi lần phục vụ tuyên truyền, chiếc loa phải được kéo bằng rơ-moóc chuyên dụng và bố trí cách xa khu vực phát thanh hàng trăm mét để tránh hiện tượng dội âm.
Giữa bom đạn chiến tranh, tiếng xướng quen thuộc:"Đây là Đài Truyền thanh Vĩnh Linh..."đã trở thành âm thanh không thể nào quên đối với nhiều thế hệ người dân đôi bờ giới tuyến.
Hành trình đặc biệt đưa "cụ loa" về Hà Nội
Nếu bản thân chiếc loa là một chứng nhân lịch sử thì hành trình đưa hiện vật từ Quảng Trị ra Hà Nội cũng chứa đựng nhiều câu chuyện đáng nhớ.
Sau khi hoàn tất các thủ tục bàn giao, việc vận chuyển chiếc loa trở thành bài toán khó bởi kích thước cồng kềnh và trọng lượng rất lớn. Ban đầu, những người thực hiện dự định đưa hiện vật ra Hà Nội bằng đường sắt. Tuy nhiên, phương án này nhanh chóng bị loại bỏ khi nhận thấy thời gian dừng tàu quá ngắn, không đủ để bốc xếp hiện vật an toàn.
Cuối cùng, phương án thuê xe tải đường dài được lựa chọn. Để đưa chiếc loa lên xe, sáu người khỏe mạnh phải phối hợp khiêng và cố định hiện vật trong nhiều giờ đồng hồ.
Theo lời kể của những người trực tiếp tham gia vận chuyển, một kỷ niệm đặc biệt xảy ra ngay khi chiếc loa được đặt lên xe. Động cơ xe bất ngờ không thể khởi động dù trước đó hoàn toàn bình thường. Sau khi mọi người thắp hương khấn nguyện, chuyến xe mới có thể tiếp tục hành trình.
Câu chuyện mang màu sắc tâm linh ấy đến nay vẫn được nhiều người nhắc lại như một ký ức khó quên trong hành trình đưa hiện vật về Bảo tàng. Nhà báo Trần Đăng Mậu cho biết mỗi lần ra Hà Nội và ghé thăm Bảo tàng Báo chí Việt Nam, ông đều dành thời gian đứng khá lâu trước chiếc loa.
"Điều khiến tôi xúc động nhất là thấy rất nhiều khách tham quan dừng lại tìm hiểu về hiện vật. Chiếc loa không còn đơn thuần là một thiết bị phát thanh mà đã trở thành biểu tượng cho ý chí, bản lĩnh và tinh thần đấu tranh của những người làm công tác thông tin tuyên truyền nơi giới tuyến năm xưa",ông Mậu chia sẻ.
Ngay tại không gian trưng bày, nhiều bạn trẻ thuộc thế hệ sinh ra trong thời bình cũng chọn dừng chân rất lâu trước chiếc loa khổng lồ.
“Em cảm thấy vô cùng xúc động và may mắn khi được sinh ra và lớn lên khi đất nước đã hòa bình. Đến với bảo tàng, đứng trước chiếc loa này, em có thể tưởng tượng được những tiếng đấu loa vang xa hàng chục cây số. Cuộc đấu loa ấy mang theo khát vọng hòa bình và tinh thần quyết chiến của dân tộc. Em càng thấy trân trọng sự bình yên mà mình đang có. Chiếc loa vừa là một hiện vật lịch sử vừa giống như một chiếc cầu nối vô hình giúp những người trẻ như em nghe được tiếng lòng của cha ông ngày trước",chăm chú ngắm nhìn hiện vật, bạn Phí Công Mạnh vừa xúc động chia sẻ.
Ông Mậu cũng kể lại về những nhân chứng từng gắn bó với chiếc loa, trong đó có bà Nguyễn Thị Kim Nhạn - phát thanh viên trực tiếp đọc các bản tin chiến sự phát đi từ bờ Bắc sông Bến Hải. Những con người ấy, cùng với các kỹ thuật viên, phóng viên và phát thanh viên Đài Truyền thanh giới tuyến Vĩnh Linh, đã góp phần làm nên một chương đặc biệt trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam.
Theo nhà báo Trần Kim Hoa - nguyên Giám đốc Bảo tàng Báo chí Việt Nam, cố vấn Bảo tàng Báo chí Việt Nam, cuộc “đấu loa” tại vĩ tuyến 17 năm xưa không đơn thuần là một cuộc chiến về âm thanh, mà thực chất là cuộc đấu trí khốc liệt của lòng tin và nghiệp vụ báo chí giữa lằn ranh sinh tử. Ngay dưới làn mưa bom bão đạn của kẻ thù, tiếng loa bờ Bắc vẫn vang lên bền bỉ nhờ một đường lối, phương pháp tuyên truyền khôn khéo, trở thành cầu nối tư tưởng thấu suốt đến bờ Nam, mang theo thực tế đời sống và niềm tin tất thắng của hậu phương lớn.
“Hoàn cảnh đặc biệt ấy đã vượt lên trên khuôn mẫu của những tác nghiệp thông thường, định nghĩa một cách trọn vẹn nhất về tinh thần dấn thân và sứ mệnh cao cả của người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa. Sự hy sinh của các thế hệ đi trước, cùng với những kỷ vật vô giá như chiếc loa 500W vẫn luôn là bài học sâu sắc gửi lại cho hậu thế về cái “danh”, về niềm tự hào, danh dự và trách nhiệm xã hội của người làm báo”,nhà báo Trần Kim Hoa nhấn mạnh.
Ngày nay, giữa hàng nghìn hiện vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam, chiếc loa 500W vẫn mang một vị trí riêng. Không chỉ bởi kích thước đồ sộ hay giá trị lịch sử hiếm có, mà còn bởi phía sau hiện vật ấy là câu chuyện về những người làm báo, những phát thanh viên nơi tuyến lửa và hành trình gìn giữ ký ức chiến tranh cho các thế hệ mai sau.
Tiếng loa dù không còn được phát như năm nào, nhưng giá trị lịch sử mà nó mang theo vẫn tiếp tục vang vọng trong không gian Bảo tàng Báo chí Việt Nam, như một lời nhắc nhớ về sức mạnh của thông tin, của báo chí cách mạng và khát vọng thống nhất non sông từng ngân vang từ đôi bờ sông Bến Hải.
