Sau những hiệu quả tích cực bước đầu từ các lệnh cấm của Quốc hội đối với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, thực tiễn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm ngăn các khoảng trống pháp lý, kiểm soát toàn diện các biến tướng của sản phẩm độc hại này.
Hiệu quả rõ rệt từ quyết sách cấm toàn diện
Theo báo cáo mới đây của Bộ Y tế, sau khi hơn 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã ghi nhận nhiều kết quả quan trọng trong việc kéo giảm tỷ lệ hút thuốc truyền thống và phơi nhiễm khói thuốc. Tuy nhiên, sự xâm nhập của các loại thuốc lá thế hệ mới đã đặt ra những thách thức lớn đối với công tác bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Trước tình hình đó, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 (cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025) cùng với các quy định siết chặt trong Luật Đầu tư đã tạo ra bước ngoặt lớn.
Thực tế cho thấy, lệnh cấm đã phát huy tác dụng rõ rệt trên cả hai mặt trận y tế và an ninh trật tự
Về y tế, theo thống kê từ Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai), trước khi có lệnh cấm, trung bình mỗi tháng cơ sở này tiếp nhận 5-6 ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá thế hệ mới (nhiều trường hợp tổn thương não nghiêm trọng). Từ khi Nghị quyết 173 có hiệu lực, con số này đã giảm mạnh, chỉ còn 1-2 ca/tháng.
Về an ninh trật tự, theo báo cáo của Bộ Công an, giai đoạn từ 2020 đến quý I/2024, toàn quốc ghi nhận 728 vụ vi phạm với 883 đối tượng. Tuy nhiên, trong 10 tháng đầu năm 2025 (sau khi có lệnh cấm), lực lượng chức năng chỉ phát hiện 5 vụ liên quan, trong đó khởi tố 2 vụ với 17 bị can về hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Tình trạng quảng cáo, buôn bán công khai trên thị trường đã được kéo giảm triệt để.
Nhận diện những 'khoảng trống' trong thực thi pháp luật
Dù đã có những kết quả tích cực, công tác quản lý thực tế đang vấp phải những khoảng trống pháp lý mới, nguyên nhân cốt lõi là do Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành chưa quy định cụ thể các khái niệm và chế tài đầy đủ đối với 'thuốc lá điện tử' và 'thuốc lá nung nóng'.
Lợi dụng kẽ hở này, các đối tượng vi phạm đã chuyển sang hình thức xé lẻ, nhập lậu các linh kiện, bộ phận rời, thiết bị điện tử và dung dịch tinh dầu để tiến hành lắp ráp trong nước. Việc thiếu hành lang pháp lý để xác định các cụm linh kiện này là "hàng cấm" gây vô vàn khó khăn cho lực lượng chức năng khi thu giữ và xử lý.
Nghiêm trọng hơn, các loại tinh dầu, hương liệu sử dụng trong thuốc lá điện tử rất dễ bị kẻ xấu lợi dụng để pha trộn ma túy hoặc các chất gây nghiện khác. Người dùng cũng có thể tự ý tăng hàm lượng nicotine, dẫn đến các ca ngộ độc phức tạp, đặc biệt nhắm vào nhóm yếu thế là thanh thiếu niên và phụ nữ.
Để giải quyết triệt để vấn đề, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá trong thời gian tới cần tập trung luật hóa chủ trương cấm toàn diện các sản phẩm thuốc lá mới.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được kỳ vọng sẽ quyết liệt hơn nữa trong việc phòng, chống tác hại của thuốc lá và thuốc lá thế hệ mới.
Cụ thể, dự thảo Luật cần bổ sung quy định cấm mọi hành vi sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, xuất - nhập khẩu, quá cảnh và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Quy định này chỉ loại trừ các sản phẩm chứa nicotine đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt dùng cho mục đích cai nghiện hoặc nghiên cứu khoa học.
Đồng thời, pháp luật cần mở rộng và quy định rõ phạm vi cấm đối với các thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp, sản xuất các sản phẩm này thông qua một danh mục cụ thể do Chính phủ ban hành. Việc đồng bộ hóa các quy định sẽ tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc, giúp lực lượng chức năng thanh tra, kiểm tra và triệt phá tận gốc các biến tướng của thuốc lá thế hệ mới trong giai đoạn hội nhập.
