Giám sát giá xăng dầu bằng dữ liệu
Chiều 7/10, tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức họp báo thường kỳ quý III/2026. Trao đổi về cơ chế quản lý giá xăng dầu trong dự thảo nghị định sửa đổi bổ sung các nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu, bà Nguyễn Thúy Hiền - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, doanh nghiệp sẽ được chủ động quyết định giá nhưng phải tuân thủ công thức, nguyên tắc hình thành giá và kê khai, giải trình với cơ quan quản lý.
Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, định hướng xuyên suốt của dự thảo là đưa giá xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Theo đó, doanh nghiệp được trao quyền quyết định giá bán, nhưng việc tính toán giá phải dựa trên công thức do Nhà nước quy định.
Một trong những công cụ quản lý được thiết kế là cơ chế kê khai giá. Khi tính toán và quyết định giá bán, doanh nghiệp phải kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành giá cũng như giải trình nguyên nhân khi giá thay đổi với cơ quan nhà nước.
Việc kê khai sẽ được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng. Hệ thống này được định hướng hoàn chỉnh và áp dụng trên phạm vi cả nước, qua đó tạo cơ sở để cơ quan quản lý theo dõi diễn biến giá và các yếu tố hình thành giá của doanh nghiệp.
“Phần mềm này cũng sẽ có những cảnh báo đối với các yếu tố bất thường để các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Công Thương, Bộ Công Thương giám sát thường xuyên khi doanh nghiệp quyết định giá và khi doanh nghiệp thay đổi giá bán”, bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết.
Theo lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, hệ thống cảnh báo cũng sẽ giúp các Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường nhận diện những trường hợp doanh nghiệp kê khai nhưng chưa giải trình đầy đủ các yếu tố biến động làm tăng hoặc giảm giá.
Cùng với công cụ dữ liệu, dự thảo cũng đặt ra nguyên tắc đối với việc doanh nghiệp thay đổi giá. Doanh nghiệp không thể tùy ý điều chỉnh giá mà phải có căn cứ từ các yếu tố hình thành giá. Theo đó, thay vì Nhà nước điều hành giá theo chu kỳ hàng tuần như hiện nay, doanh nghiệp sẽ căn cứ vào chi phí kinh doanh, các lô hàng mua bán thực tế và hoạt động kinh doanh của mình để xác định giá. Khi thay đổi giá, doanh nghiệp phải kê khai và có căn cứ giải trình.
“Ví dụ, một trong các yếu tố hình thành giá có sự thay đổi, như chi phí đầu vào thay đổi, lợi nhuận thay đổi hay chi phí định mức thay đổi, doanh nghiệp phải giải trình được”, bà Nguyễn Thúy Hiền nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, chi phí định mức vẫn là một trong những yếu tố do Nhà nước quy định để doanh nghiệp đưa vào công thức tính giá. Trường hợp Nhà nước sử dụng công cụ bình ổn giá xăng dầu, doanh nghiệp cũng phải căn cứ vào cơ chế này khi quyết định giá.
Giá phải bám tín hiệu thị trường
Một vấn đề được các phóng viên đặt ra là nguy cơ giá bán trong nước không theo kịp diễn biến thế giới khi doanh nghiệp được quyền tự quyết định giá, dẫn tới tình trạng “mua cao - bán cao” hoặc “mua thấp - bán thấp”.
Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, không thể quy định cứng nhắc giá bán phải vận động theo từng lô hàng mà doanh nghiệp mua vào. Đặc thù xăng dầu là mặt hàng dạng lỏng, được lưu trữ trong hệ thống kho và có thể được tiếp tục bổ sung các lô hàng khác trong quá trình kinh doanh.
“Trong suốt thời gian nắm giữ hàng hóa, không có nghĩa giá bán phải vận động theo từng lô hàng. Cái này rất khó xác định. Cho nên việc quy định giá này cũng phải tiếp cận hướng tới một cơ chế giá có tính thị trường hơn, trong đó doanh nghiệp được chủ động và chịu trách nhiệm về quyết định giá này, tuân thủ nguyên tắc minh bạch, sát với thị trường và cạnh tranh”, bà Nguyễn Thúy Hiền nói.
Theo đó, mục tiêu đặt ra không phải là buộc giá trong nước phải máy móc biến động theo từng ngày của giá thế giới, mà là bảo đảm giá bán của doanh nghiệp bám sát tín hiệu thị trường, đồng thời tạo cơ chế để cơ quan quản lý có thể phát hiện những biến động bất thường.
“Mục tiêu của chúng tôi trong điều hành giá là giá bán của doanh nghiệp cũng phải bám sát tín hiệu của thị trường. Mục tiêu cao nhất là làm thế nào để đảm bảo nguồn cung và an ninh năng lượng”, bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết.
Một nội dung đáng chú ý khác trong dự thảo là điều kiện đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu. Theo đó, việc nâng mức tổng nguồn tối thiểu lên 300.000 m³/năm nhằm thực hiện chủ trương tái cơ cấu hệ thống đầu mối, nâng cao năng lực của các doanh nghiệp tham gia thị trường và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng.
Theo tính toán của cơ quan soạn thảo, hiện có khoảng hơn một nửa số thương nhân đầu mối có khả năng đạt mức hạn mức này. Tuy nhiên, việc nâng điều kiện không đồng nghĩa các doanh nghiệp không đạt sẽ bị loại ngay khỏi thị trường. Những doanh nghiệp tiếp tục có nhu cầu tham gia thị trường sẽ phải đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng hoạt động phân phối để đáp ứng yêu cầu.
Đáng chú ý, dự thảo cũng không thiết kế theo hướng chỉ thương nhân đầu mối được quyết định giá. Các thương nhân phân phối hoạt động độc lập cũng được quyền quyết định giá, qua đó tạo cạnh tranh giữa các chủ thể trên thị trường.
Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, với việc giảm tầng nấc trung gian từ ba xuống hai, mô hình mới có thể tạo điều kiện để khoảng hơn 10.500 doanh nghiệp tư nhân phân phối chuyển đổi và tham gia mô hình, nếu đáp ứng điều kiện và có nhu cầu hoạt động.
Do đó, cơ quan soạn thảo cho rằng khó có khả năng thương nhân đầu mối có thể chi phối hoàn toàn giá bán trên thị trường. Dự thảo cũng bổ sung các quy định về xử lý thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh nhằm tiếp thu các ý kiến góp ý về nguy cơ thông đồng, nâng giá.
Nguồn cung xăng dầu vẫn được bảo đảm
Bên cạnh cơ chế quản lý giá, vấn đề nguồn cung cũng được đặt trong yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng. Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, trước những diễn biến phức tạp tại Trung Đông, Bộ Công Thương đã chủ động xây dựng các phương án ứng phó. Đến nay, nguồn cung xăng dầu trong nước vẫn được bảo đảm. Các doanh nghiệp đang bám sát tình hình thực hiện tổng nguồn, trong khi tồn kho tại các nhà máy được đánh giá ở mức cao.
Về giá xăng dầu, Bộ Công Thương tiếp tục điều hành theo sát diễn biến giá thế giới, đồng thời sử dụng linh hoạt các công cụ bình ổn khi cần thiết. Việc Chính phủ tiếp tục gia hạn giảm thuế xuất nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng đối với xăng dầu cũng được kỳ vọng góp phần hỗ trợ giá trong nước.
Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, từ nay đến cuối năm, Bộ Công Thương đã cân đối tổng nguồn và về cơ bản nguồn cung xăng dầu sẽ đáp ứng nhu cầu sản xuất, kinh doanh. Giá xăng dầu tiếp tục được điều hành theo hướng bám sát giá thế giới, kết hợp linh hoạt với việc sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu khi cần thiết.
