Đây là chia sẻ của PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội với Báo Công Thương về những thành tựu kinh tế, xã hội, văn hóa của đất nước nhân kỷ niệm 81 năm Quốc khánh 2/9.
81 năm Quốc khánh 2/9, Việt Nam đã vươn lên trở thành một nền kinh tế có độ mở cao, tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi giá trị và mạng lưới thương mại toàn cầu.
Việt Nam khẳng định vị thế trong nền kinh tế toàn cầu
- Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ngày2/9/1945 là dấu mốc mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc. Nhìn lại chặng đường 81 năm Độc lập, ông đánh giá thế nào về những thành tựu có ý nghĩa lịch sử mà Việt Nam đã đạt được?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Ngày 2/9/1945 không chỉ khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mà sâu xa hơn, đó là ngày một dân tộc giành lại quyền quyết định vận mệnh của chính mình. Từ thời khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, hai chữ độc lập gắn liền với hai chữ tự do và khát vọng lớn nhất của dân tộc là xây dựng một đất nước mà ở đó nhân dân thực sự được làm chủ, được sống trong hòa bình, ấm no và hạnh phúc.
Nhìn lại 81 năm Độc lập, tôi cho rằng thành tựu lớn nhất của Việt Nam không chỉ nằm ở những công trình, những con số tăng trưởng hay quy mô nền kinh tế, mà trước hết là việc chúng ta đã bảo vệ được độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; giữ vững một quốc gia hòa bình, ổn định, đồng thời từng bước nâng cao đời sống của hơn 100 triệu người dân.
Từ một đất nước bị chiến tranh tàn phá, cơ sở vật chất hết sức nghèo nàn, Việt Nam đã vươn lên trở thành một nền kinh tế có độ mở cao, tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi giá trị và mạng lưới thương mại toàn cầu; sự thay đổi căn bản của diện mạo đất nước, từ hạ tầng giao thông, đô thị, nông thôn đến giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ và đời sống văn hóa. Quan trọng hơn, Việt Nam đã đi từ vị thế của một dân tộc phải đấu tranh để thế giới công nhận quyền độc lập đến vị thế của một quốc gia ngày càng chủ động, tự tin, có trách nhiệm trong đời sống quốc tế.
Quốc khánh 2/9 vì thế chính là nhắc chúng ta rằng: độc lập đã vô cùng khó khăn mới giành được, nhưng làm cho đất nước giàu mạnh, nhân dân hạnh phúc và dân tộc có vị thế xứng đáng trên thế giới là một hành trình không bao giờ được phép dừng lại.
- Trong bức tranh thành tựu của đất nước, ông nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của công cuộc đổi mới đã góp phần tạo nên những chuyển biến căn bản về kinh tế, xã hội, văn hóa và vị thế quốc tế của Việt Nam?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn:Công cuộc đổi mới từ năm 1986 đã mở ra một bước ngoặt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hành trình phát triển của đất nước. Theo tôi, giá trị lớn nhất của đổi mới trước hết là đổi mới tư duy. Đó không chỉ là sự điều chỉnh một số chính sách kinh tế, mà là quá trình nhận thức lại thực tiễn, tôn trọng các quy luật khách quan của phát triển, giải phóng sức sản xuất, khơi thông nguồn lực trong xã hội, mở rộng hội nhập và từng bước đặt người dân, doanh nghiệp, sức sáng tạo của xã hội vào vị trí ngày càng quan trọng.
Chính sự đổi mới về tư duy ấy đã tạo ra những biến đổi có tính nền tảng. Một nền kinh tế từng thiếu thốn hàng hóa đã trở thành một nền kinh tế có khả năng sản xuất, xuất khẩu và cạnh tranh ở quy mô toàn cầu. Một xã hội từng phải tập trung chủ yếu giải quyết những nhu cầu thiết yếu đã chuyển sang quan tâm ngày càng nhiều hơn tới chất lượng cuộc sống, giáo dục, sức khỏe, môi trường, văn hóa, sáng tạo và quyền thụ hưởng của người dân.
Nhưng tôi cho rằng, thành tựu của đổi mới cần được nhìn rộng hơn những chỉ số kinh tế. Đổi mới cũng tạo nên sự chuyển biến lớn trong tâm thế xã hội. Người Việt Nam ngày càng năng động hơn, chủ động hơn, tự tin hơn trong sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu, sáng tạo và hội nhập quốc tế. Không gian phát triển của mỗi cá nhân được mở rộng; tinh thần khởi nghiệp, ý chí vươn lên, khát vọng làm giàu chính đáng và khát vọng khẳng định trí tuệ Việt Nam ngày càng mạnh mẽ.
Đặc biệt, hội nhập quốc tế đã giúp Việt Nam vừa tiếp nhận những thành tựu tiến bộ của nhân loại, vừa có điều kiện giới thiệu với thế giới một đất nước Việt Nam hòa bình, thân thiện, giàu bản sắc và đáng tin cậy. Bước vào giai đoạn phát triển mới, tinh thần đổi mới ấy càng phải được tiếp tục, nhưng ở một tầm cao hơn.
Không gian hưởng thụ và sáng tạo văn hóa mở rộng
- Từ góc nhìn văn hóa, ông chia sẻ gì về sự đổi thay của đời sống tinh thần, bản sắc, sức sáng tạo và niềm tự hào dân tộc đã góp phần quan trọng làm nên “sức mạnh mềm” của Việt Nam hiện nay?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Một quốc gia không thể chỉ được đo bằng GDP. Một đất nước thực sự phát triển còn phải được nhìn qua chất lượng con người, đời sống tinh thần, niềm tin xã hội, khả năng sáng tạo, sức sống của văn hóa và mức độ mà người dân cảm thấy tự hào về đất nước mình. Ở phương diện này, Việt Nam đã có một hành trình rất đáng trân trọng.
81 năm qua, đặc biệt trong thời kỳ đổi mới, không gian hưởng thụ và sáng tạo văn hóa của người dân được mở rộng rất nhiều. Di sản văn hóa ngày càng được nhận thức không chỉ như ký ức cần bảo tồn mà còn là nguồn lực cho phát triển. Văn học, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, thời trang, du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo đang hình thành những không gian phát triển mới.
Điều đáng nói hơn là sự phát triển của đất nước đang làm thay đổi chính tâm thế của người Việt Nam. Chúng ta ngày càng có một thế hệ công dân tự tin hơn khi bước ra thế giới, tự hào về tiếng Việt, ẩm thực Việt Nam, áo dài, âm nhạc, di sản, cảnh quan và những giá trị của dân tộc, nhưng đồng thời cũng sẵn sàng tiếp nhận những giá trị tiến bộ của nhân loại.
Phát triển con người cũng có những bước tiến đáng kể. Báo cáo Phát triển Con người năm 2025 của UNDP xếp Việt Nam trong nhóm quốc gia có mức phát triển con người cao, với HDI đạt 0,766; so với năm 1990, chỉ số này đã tăng hơn 53%. Tôi nghĩ đây là một minh chứng rất có ý nghĩa: thành tựu phát triển của Việt Nam không chỉ nằm trong những con số kinh tế mà đã được chuyển hóa từng bước thành những tiến bộ về giáo dục, sức khỏe và chất lượng sống của con người.
Tất cả những điều ấy tạo nên sức mạnh mềm Việt Nam. Sức mạnh mềm không đơn giản là việc thế giới biết đến một món ăn, một bộ phim hay một điểm du lịch của chúng ta. Sức mạnh mềm sâu xa hơn là khả năng tạo ra thiện cảm, sự tin cậy và sức hấp dẫn đối với một quốc gia thông qua văn hóa, giá trị, con người và cách quốc gia đó hành xử.
Tiếp tục củng cố nguồn lực lớn nhất mà lịch sử để lại
- Từ những thành quả của 81 Quốc khánh, Việt Nam cần tiếp tục phát huy những giá trị, nguồn lực và sức mạnh mềm ra sao để bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu đất nước ngày càng giàu mạnh, văn minh và có vị thế cao hơn trên trường quốc tế?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điều quan trọng nhất trong giai đoạn hiện nay là phải biến những thành quả đã tích lũy thành năng lực phát triển mới.
Trước hết, chúng ta phải tiếp tục củng cố nguồn lực lớn nhất mà lịch sử để lại, đó là lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên của dân tộc. Những giá trị ấy đã giúp chúng ta chiến thắng trong những thời khắc khó khăn nhất thì hôm nay cũng phải trở thành sức mạnh để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình, làm chủ khoa học - công nghệ, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh.
Thứ hai, cần đặt con người và văn hóa thực sự vào trung tâm của phát triển. Phát triển kinh tế rất quan trọng, nhưng nếu tăng trưởng kinh tế không đồng thời tạo ra những con người có tri thức, nhân cách, khả năng sáng tạo và tinh thần trách nhiệm thì sự phát triển khó có thể bền vững. Đầu tư cho giáo dục, khoa học, văn hóa và con người vì thế không phải là khoản chi cho lĩnh vực “mềm”, mà chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài của quốc gia.
Thứ ba, tôi cho rằng phải có bước đột phá mạnh mẽ về công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Một đất nước giàu di sản, có hơn 100 triệu dân, một thế hệ trẻ năng động và khả năng tiếp cận công nghệ nhanh như Việt Nam có đầy đủ điều kiện để phát triển điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, thời trang, trò chơi điện tử, quảng cáo, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ và du lịch văn hóa thành những lĩnh vực kinh tế có giá trị cao. Khi một câu chuyện Việt Nam, một bộ phim, một bài hát, một thiết kế hay một trò chơi của Việt Nam chinh phục được công chúng quốc tế, đó vừa là giá trị kinh tế vừa là sức mạnh mềm.
Thứ tư, phải tận dụng không gian số để kể câu chuyện Việt Nam với thế giới bằng một ngôn ngữ mới. Trong kỷ nguyên số, sức mạnh mềm không chỉ đi qua các kênh ngoại giao truyền thống mà có thể bắt đầu từ một bộ phim, một video ngắn, một nhà sáng tạo nội dung hay một người Việt Nam ở nước ngoài. Vì vậy, mỗi công dân, mỗi nghệ sĩ, doanh nghiệp và mỗi cộng đồng người Việt đều có thể trở thành một “đại sứ văn hóa”.
Cuối cùng, sức mạnh mềm phải được xây dựng trên nền tảng của sức mạnh thực chất: một nền kinh tế năng động, một xã hội nhân văn, một Nhà nước hiệu quả, một môi trường sáng tạo, một quốc gia đáng sống và một dân tộc tự tin.
- Trong thời khắc thiêng liêng kỷ niệm Quốc khánh 2/9, theo ông cần làm gì để thế hệ trẻ hôm nay hiểu sâu hơn giá trị của độc lập, tự do, từ đó kế thừa và chuyển hóa tinh thần yêu nước thành khát vọng học tập, sáng tạo, cống hiến và xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Với thế hệ trẻ, điều quan trọng nhất không phải chỉ là yêu cầu các em ghi nhớ lịch sử, mà phải giúp các em cảm được lịch sử, hiểu được lịch sử và tìm thấy trách nhiệm của chính mình trong dòng chảy lịch sử ấy. Một người trẻ sinh ra trong hòa bình rất khó hình dung hết cái giá của hòa bình nếu lịch sử chỉ được truyền đạt bằng những ngày tháng và con số. Vì vậy, giáo dục lịch sử cần sinh động hơn, thông qua bảo tàng, di tích, điện ảnh, âm nhạc, văn học, trò chơi, công nghệ thực tế ảo, dữ liệu số và những câu chuyện của chính con người.
Nhưng tôi cũng nghĩ cần có một cách tiếp cận mới về lòng yêu nước. Trong chiến tranh, yêu nước có thể là sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc. Trong hòa bình, yêu nước trước hết là học tập thật tốt, lao động nghiêm túc, sáng tạo không ngừng, sống tử tế và có trách nhiệm với cộng đồng. Một kỹ sư làm chủ công nghệ mới là yêu nước. Một nhà khoa học kiên trì tạo ra sản phẩm của người Việt Nam là yêu nước. Một doanh nhân xây dựng thương hiệu Việt có uy tín trên thị trường thế giới là yêu nước. Một nghệ sĩ đưa câu chuyện và vẻ đẹp Việt Nam đến với bạn bè quốc tế cũng là yêu nước.
Và một người trẻ biết tuân thủ pháp luật, giữ gìn môi trường, bảo vệ di sản, ứng xử văn minh trên mạng xã hội cũng đang góp phần xây dựng hình ảnh đất nước. Đó chính là sự chuyển hóa cần thiết từ lòng tự hào về quá khứ thành trách nhiệm đối với tương lai.
Trân trọng cảm ơn ông!
PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ: Cách tri ân tốt đẹp nhất đối với những thế hệ đã hy sinh cho độc lập, tự do không chỉ là những lời tưởng nhớ, mà là xây dựng một đất nước xứng đáng với những hy sinh ấy. Khi tinh thần yêu nước được kết nối với tri thức, sáng tạo, khát vọng và trách nhiệm, thế hệ trẻ Việt Nam sẽ là lực lượng quan trọng nhất đưa đất nước tiến xa hơn trong kỷ nguyên phát triển mới.
