Xuất khẩu tăng nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng
Tại Hội nghị Giao ban Xúc tiến thương mại với Hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài tổ chức ngày 20/10/2026 với chủ đề “Đa dạng hóa thị trường, thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm gỗ, nội thất Việt Nam”, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho biết, ngành gỗ Việt Nam đã trở thành một trong những trung tâm chế biến gỗ quan trọng của thế giới, với năng lực sản xuất và xuất khẩu lớn. Theo số liệu được VIFOREST tổng hợp, cả nước có khoảng 6.500 doanh nghiệp hoạt động trong ngành, trong đó hơn 3.500 cơ sở chế biến và xuất khẩu trực tiếp. Các sản phẩm xuất khẩu đa dạng, từ đồ gỗ nội thất, ghế, tủ bếp đến ván gỗ, dăm gỗ, viên nén và các sản phẩm phụ trợ.
Ông Ngô Sỹ Hoài khẳng định, năng lực sản xuất, lực lượng lao động có kỹ năng, kinh nghiệm làm việc với các nhà mua hàng quốc tế cùng nguồn nguyên liệu từ rừng trồng trong nước là những lợi thế quan trọng của ngành gỗ Việt.
Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 17,204 tỷ USD, tăng khoảng 5,7% so với năm trước. Trong khi đó, nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 3,22 tỷ USD, chủ yếu phục vụ hoạt động sản xuất, chế biến. Ngành gỗ ghi nhận mức xuất siêu khoảng 14 tỷ USD, đóng góp đáng kể vào cán cân thương mại của Việt Nam.
Đáng chú ý, sản phẩm gỗ Việt Nam đã tiếp cận 167 thị trường trên thế giới. Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu (EU) là những thị trường xuất khẩu quan trọng. Tuy nhiên, theo ông Hoài mức độ tập trung thị trường vẫn là vấn đề đáng lưu ý.
Năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang Hoa Kỳ đạt 9,46 tỷ USD, chiếm khoảng 55% tổng kim ngạch. Nhật Bản đạt 2,15 tỷ USD, chiếm 12,5%; Trung Quốc đạt 2,09 tỷ USD, chiếm 12,1%; Hàn Quốc đạt 710 triệu USD, chiếm 4,1%; EU đạt 660 triệu USD, chiếm 3,8%.
“Tỷ trọng lớn tại thị trường Hoa Kỳ giúp ngành gỗ duy trì đầu ra xuất khẩu, nhưng đồng thời khiến doanh nghiệp dễ chịu tác động khi chính sách thuế, các cuộc điều tra thương mại hoặc nhu cầu tiêu dùng tại thị trường này thay đổi”,ông Hoài cho hay.
Thực tế 9 tháng năm 2026 cũng cho thấy, tăng trưởng xuất khẩu giữa các nhóm sản phẩm chưa đồng đều. VIFOREST ước tính, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 13,28 tỷ USD, tăng 6,2%. Tuy nhiên, riêng nhóm sản phẩm gỗ, chủ yếu là đồ gỗ nội thất và ngoại thất, đạt khoảng 8,56 tỷ USD, gần như đi ngang do thị trường Hoa Kỳ giảm.
Mức tăng chung chủ yếu đến từ dăm gỗ và các loại ván công nghiệp. Diễn biến này cho thấy kim ngạch xuất khẩu tăng chưa đồng nghĩa với việc giá trị từ các sản phẩm chế biến sâu được nâng lên tương ứng.
Theo ông Ngô Sỹ Hoài, ngành gỗ Việt Nam có năng lực sản xuất và xuất khẩu thuộc nhóm dẫn đầu thế giới, dựa trên lợi thế về chi phí nhân công và nguồn nguyên liệu rừng trồng trong nước. Tuy nhiên, mô hình sản xuất theo đơn đặt hàng (OEM), trong đó doanh nghiệp chủ yếu gia công sản phẩm cho các nhà nhập khẩu và phân phối quốc tế, vẫn phổ biến.
“Nhiều sản phẩm gỗ Việt Nam có chất lượng cao nhưng khi ra thị trường lại mang thương hiệu nước ngoài. Trong khi đó, năng lực thiết kế, phát triển sản phẩm, tiếp thị và phân phối chưa tương xứng với quy mô sản xuất. Điều này khiến doanh nghiệp chưa nắm giữ được đầy đủ giá trị tạo ra trong chuỗi cung ứng”, ông Hoài nói.
Bên cạnh sự phụ thuộc vào thị trường và nhà mua hàng quốc tế, theo Phó Chủ tịch VIFOREST, doanh nghiệp còn đối mặt với tình trạng thiếu nguồn gỗ lớn, chất lượng cao từ trong nước; chi phí vốn, logistics và tuân thủ các quy định gia tăng. Những hạn chế này đặc biệt gây khó khăn cho doanh nghiệp nhỏ khi muốn tự phát triển mẫu mã, mở rộng thị trường và bảo hộ thương hiệu.
Đa dạng hóa thị trường, nâng vị thế gỗ Việt
Cùng với những hạn chế nội tại, ngành gỗ còn chịu tác động từ những đòi hỏi cao từ các thị trường như các yêu cầu về gỗ hợp pháp, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững... Theo Phó Chủ tịch VIFOREST, các quy định và tiêu chuẩn như: EUTR (Tiêu chuẩn về gỗ của EU), VPA/FLEGT (Hiệp định Đối tác tự nguyện giữa Việt Nam và EU về thực thi luật lâm nghiệp, quản trị rừng và thương mại lâm sản), EUDR (Quy định chống phá rừng của EU), CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp)… đặt ra yêu cầu về tính hợp pháp, nguồn gốc nguyên liệu và trách nhiệm môi trường. Việc đáp ứng các yêu cầu này trở thành một phần quan trọng trong quá trình tiếp cận và duy trì thị trường xuất khẩu.
Do đó, ngành gỗ cần ưu tiên đa dạng hóa thị trường. Điều này không có nghĩa từ bỏ thị trường Hoa Kỳ, mà là tiếp tục giữ thị phần tại các thị trường truyền thống, đồng thời tìm kiếm khách hàng, kênh phân phối và cơ hội kinh doanh mới để giảm rủi ro tập trung.
Với thị trường Hoa Kỳ, ông Hoài khuyến nghị, doanh nghiệp cần chú trọng quản trị rủi ro về thuế, xuất xứ hàng hóa và nâng cấp giá trị sản phẩm. Tại EU và Anh, việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do cần đi cùng khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xanh và yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Với Nhật Bản và Hàn Quốc, chất lượng, uy tín giao hàng, mẫu mã và vật liệu kỹ thuật là những yếu tố cần được quan tâm.
Trong khi đó, Trung Đông được xác định là khu vực có thể tập trung kết nối với các nhà thầu, dự án khách sạn, bất động sản và hệ thống đại lý. Tại ASEAN và Australia, doanh nghiệp có thể tìm kiếm phân khúc phù hợp, tiếp cận các chuỗi bán lẻ và khai thác lợi thế logistics khu vực. Việc khảo sát những thị trường khác cần dựa trên nhu cầu thực tế, quy định pháp lý và khả năng thanh toán.
Trong quá trình này, hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài được VIFOREST xác định là lực lượng quan trọng hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường. Hoạt động xúc tiến thương mại không chỉ dừng ở cung cấp thông tin, mà cần hướng tới kết nối đúng nhà nhập khẩu, nhà bán lẻ, nhà thiết kế và nhà thầu; xác minh đối tác, cảnh báo rủi ro và theo dõi cơ hội sau kết nối.
“Việc phối hợp giữa Cục Xúc tiến thương mại, hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, VIFOREST, các hiệp hội và doanh nghiệp được đặt trong cùng một định hướng. Trong đó, cơ quan xúc tiến thương mại giữ vai trò tổ chức chương trình, lựa chọn thị trường và kết nối nguồn lực; Thương vụ hỗ trợ mở cửa thị trường, kết nối người mua; còn hiệp hội và doanh nghiệp chuẩn bị sản phẩm, năng lực cung ứng, mẫu mã, thương hiệu và phản hồi nhu cầu thị trường”,ông Hoài nhấn mạnh.
Bên cạnh mở rộng thị trường, nâng cao giá trị sản phẩm, theo VIFOREST, sức cạnh tranh của ngành gỗ ngày càng phụ thuộc vào chất lượng, thiết kế, trải nghiệm sản phẩm và trách nhiệm môi trường, thay vì chỉ dựa vào lợi thế giá rẻ. Công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ doanh nghiệp phát triển mẫu mã, trong khi các kênh số mở ra khả năng tiếp cận khách hàng trực tiếp.
Định hướng đến năm 2030 là từng bước chuyển từ OEM sang ODM và OBM.“Nếu OEM chủ yếu thực hiện gia công theo đơn hàng, ODM hướng tới tự thiết kế và phát triển sản phẩm, còn OBM là phát triển thương hiệu và thị trường riêng. Quá trình chuyển đổi này gắn với yêu cầu xây dựng thương hiệu gỗ và nội thất Việt Nam, phát triển kênh phân phối trực tiếp và nâng khả năng làm chủ chuỗi giá trị”,Phó Chủ tịch VIFOREST nhấn mạnh.
Cùng với đó, phát triển rừng trồng gỗ lớn, bảo đảm nguồn gỗ hợp pháp và có thể truy xuất nguồn gốc là nền tảng để nâng cao chất lượng nguyên liệu. Việc liên kết hài hòa giữa các phân khúc dăm gỗ, viên nén, ván và đồ mộc cũng được đặt ra nhằm nâng cao giá trị thu được từ nguồn nguyên liệu gỗ.
VIFOREST đề xuất trong 90 ngày tới, các bên lựa chọn từ 5 - 7 thị trường ưu tiên, bố trí đầu mối phối hợp giữa Thương vụ và hiệp hội, xây dựng hồ sơ số cùng câu chuyện thương hiệu cho doanh nghiệp Việt Nam. Các cảnh báo về thương mại và thị trường cần được cung cấp theo nhu cầu; những cơ hội kết nối người mua phải được xác thực và theo dõi sau sự kiện. Đồng thời, kế hoạch xúc tiến thương mại năm 2027 cần gắn với các hội chợ, đoàn doanh nghiệp tham gia...
Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký VIFOREST: Để gỗ Việt thôi “áo gấm đi đêm”, doanh nghiệp cần từng bước làm chủ chuỗi giá trị, từ thiết kế, phát triển sản phẩm đến xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh phân phối trực tiếp. Cùng với sự đồng hành của Cục Xúc tiến thương mại, hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, VIFOREST và cộng đồng doanh nghiệp, sản phẩm gỗ Việt Nam sẽ được nhận diện rõ hơn trên thị trường quốc tế, mang theo bản sắc văn hóa Việt, tinh thần thủ công và giá trị của vật liệu bền vững.
