Một trong những nhóm nhiệm vụ được triển khai trong thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW là cơ cấu lại vốn và phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước, trong đó có nội dung ban hành cơ chế cho Công ty Mua bán nợ Việt Nam tham gia xử lý nợ xấu theo nguyên tắc thị trường.

Trao đổi với báo chí về vấn đề này, TS. Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam khẳng định: tại Nghị quyết 79-NQ/TW, Bộ Chính trị xác định Công ty TNHH một thành viên Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) đóng vai trò then chốt trong việc xử lý nợ xấu, nâng cao năng lực tài chính và giảm rủi ro cho hệ thống ngân hàng. Và đây là cơ hội cho VAMC chuyển mình từ một đơn vị "mua nợ để giữ" sang một thực thể xử lý nợ thực chất và dẫn dắt thị trường.

- Sau hơn một thập kỷ hoạt động, ông đánh giá thế nào về vai trò của Công ty TNHH một thành viên Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) trong việc xử lý nợ xấu và góp phần “làm sạch” bảng cân đối kế toán của  các tổ chức tín dụng?

TS. Nguyễn Quốc Hùng: VAMC ra đời trong bối cảnh kinh tế toàn cầu suy thoái, hoạt động sản xuất kinh doanh nói chung và Việt Nam nói riêng gặp nhiều khó khăn, hệ thống ngân hàng đang phải đối mặt áp lực nợ xấu tăng cao, tỷ lệ nợ xấu vượt ngưỡng quy định chung theo thông lệ quốc tế, an toàn hệ thống bị đe dọa.

Xuyên suốt hành trình hơn 10 năm qua, vai trò của VAMC được thể hiện rõ nét qua việc “làm sạch” bảng cân đối kế toán cho các tổ chức tín dụng (TCTD), đồng thời tháo gỡ khó khăn cho các doanh nghiệp đang có nợ xấu nhưng có khả năng phục hồi thông qua việc cho vay bổ sung để từng bước trả nợ cũ, cũng như nợ cho vay mới.

Trong những năm đầu, VAMC tập trung vào cơ chế mua nợ bằng trái phiếu đặc biệt và được trích lập dự phòng rủi ro trong thời hạn 5 năm, đồng thời có thể sử dụng trái phiếu đặc biệt vay tái cấp vốn từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN). Đây có thể coi là "liều thuốc" hữu hiệu vừa giúp các TCTD phòng ngừa rủi ro thanh khoản và có thêm nguồn lực để cho vay hỗ trợ các doanh nghiệp vượt qua ảnh hưởng suy thoái toàn cầu. Về mặt kỹ thuật, VAMC giúp đưa tỷ lệ nợ xấu nội bảng của các TCTD xuống dưới mức 3% theo đúng thông lệ quốc tế.

Thực tế cho thấy, sau 5 năm đầu triển khai, khoảng 90% các TCTD đã tất toán trái phiếu đặc biệt, tự tái cơ cấu và xử lý nợ xấu.

Mặc dù đạt được những kết quả nhất định song hoạt động của VAMC cũng tồn tại những hạn chế khách quan, đó là: với vốn điều lệ ban đầu chỉ 500 tỷ đồng và sau này tăng lên 5.000 tỷ đồng, so với quy mô nợ xấu hàng trăm nghìn tỷ đồng của hệ thống TCTD, nguồn lực tài chính này còn rất hạn hẹp để có thể “mua đứt bán đoạn” theo giá thị trường một cách mạnh mẽ.

Xét về tổng thể, VAMC đã hoàn thành tốt trách nhiệm của mình, nhất là trong bối cảnh nợ xấu toàn hệ thống chịu áp lực gia tăng đáng kể sau giai đoạn đại dịch COVID-19, vai trò của VAMC là hết sức quan trọng và không thể thay thế. VAMC không chỉ có nhiệm vụ xử lý nợ đơn thuần, mà còn là điểm tựa niềm tin, là bệ đỡ giúp hệ thống các TCTD vận hành ổn định và minh bạch, không những thế còn tạo điều kiện cho các TCTD mở rộng cho vay nhằm hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.

- Hiện tại, vẫn đang có sự nhầm lẫn về vai trò của VAMC và Công ty TNHH mua bán nợ Việt Nam (DATC). Xin ông vui lòng làm rõ sự khác biệt trong chức năng, nhiệm vụ, cũng như đối tượng khách hàng của hai đơn vị này?

TS. Nguyễn Quốc Hùng: Có thể nói cả DATC và VAMC đều là công cụ đặc biệt của Chính phủ thực hiện nhiệm vụ xử lý nợ xấu, tái cơ cấu các TCTD và các doanh nghiệp nói chung, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) nói riêng để vượt qua khó khăn và thực hiện cổ phần hoá. Mặc dù cả hai đơn vị đều hoạt động trong lĩnh vực xử lý nợ, nhưng thực tế VAMC và DATC có sứ mệnh, cơ chế vận hành và đối tượng phục vụ không hoàn toàn giống nhau, có thể phân định dựa trên các trụ cột sau:

Cơ quan chủ quản và mục tiêu chiến lược: VAMC (thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) được thành lập với mục tiêu tối thượng là xử lý nợ xấu để làm sạch bảng cân đối kế toán của các TCTD, đảm bảo an toàn hệ thống và duy trì dòng chảy tín dụng cho nền kinh tế; DATC (thuộc Bộ Tài chính) được thành lập sớm hơn nhưng sứ mệnh chính là thúc đẩy quá trình tái cơ cấu và cổ phần hóa DNNN. DATC đóng vai trò là "người dọn đường" về tài chính để các doanh nghiệp đủ điều kiện cổ phần hóa thành công.

Đối tượng và phạm vi hoạt động: Khách hàng duy nhất của VAMC là các TCTD Việt Nam; còn với DATC, khách là các doanh nghiệp Nhà nước gặp khó khăn tài chính, nợ nần (bao gồm cả trái phiếu) các chủ nợ nói chung và TCTD nói riêng dẫn đến tắc nghẽn quá trình cổ phần hóa.

Phương thức xử lý nợ: Sự khác biệt rõ nét nhất nằm ở cách xử lý khoản nợ sau khi mua, cụ thể: VAMC có thể mua nợ xấu từ các TCTD và thanh toán bằng trái phiếu đặc biệt hoặc theo giá thị trường, còn với DATC, sau khi mua nợ có thể tham gia trực tiếp trong quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp thông qua việc chuyển nợ thành vốn góp, trở thành cổ đông, trực tiếp tham gia điều hành để phục vụ mục tiêu cổ phần hóa thành công….

Tóm lại, cả VAMC và DATC đều tham gia xử lý nợ xấu nhưng mỗi tổ chức lại phục vụ mục tiêu khác nhau: Nếu VAMC là "lá chắn" bảo vệ sức khỏe tài chính của hệ thống ngân hàng, thì DATC là "đòn bẩy" tháo gỡ điểm nghẽn cho tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

- Vậy theo ông, hoạt động của VAMC có cần hướng đến mục tiêu lợi nhuận không hay chỉ nên tập trung vào xử lý nợ xấu và ổn định hệ thống tài chính ngân hàng?

TS. Nguyễn Quốc Hùng: Tôi cho rằng, bất kỳ doanh nghiệp nào hoạt động theo Luật Doanh nghiệp hay Luật Các tổ chức tín dụng thì đều phải đặt ra yêu cầu hoạt động có hiệu quả. Tuy nhiên với VAMC, đây là doanh nghiệp đặc thù nên tại Nghị định 53/2013/NĐ-CP, Chính phủ đã xác định rõ VAMC là đơn vị hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Điều này có nghĩa là sứ mệnh cao nhất của VAMC không phải là tối ưu hóa dòng tiền cho ngân sách, mà là khơi thông thật nhanh điểm nghẽn nợ xấu để bảo vệ sự an toàn của hệ thống tài chính. Do vậy, nếu đặt nặng chỉ tiêu lợi nhuận, VAMC sẽ dễ rơi vào trạng thái "găm hàng" chờ giá cao mới bán, vô hình trung làm chậm tiến độ xử lý nợ và đi ngược lại mục tiêu ban đầu.

Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt rõ giữa "không vì lợi nhuận" và "hoạt động không hiệu quả". Là một doanh nghiệp vận hành theo Luật Doanh nghiệp, VAMC bắt buộc phải đảm bảo nguyên tắc bảo toàn vốn và có lãi. Lợi nhuận ở đây nên được hiểu là kết quả tất yếu của một quy trình vận hành khoa học, chứ không phải là đích đến hàng đầu.

- Tại Nghị quyết 79-NQ/TW, Bộ Chính trị xác định VAMC đóng vai trò then chốt trong việc xử lý nợ xấu, nâng cao năng lực tài chính và giảm rủi ro cho hệ thống ngân hàng. VAMC tập trung thúc đẩy thị trường mua bán nợ chuyên nghiệp, minh bạch, bền vững và tăng cường liên kết, chia sẻ thông tin. Theo ông, điều này có ý nghĩa như thế nào đối với vai trò và vị thế của VAMC?

TS. Nguyễn Quốc Hùng: Như chúng ta đã biết, Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã nêu rất rõ: tất cả các doanh nghiệp đều cần tái cơ cấu để phục vụ mục tiêu tăng trưởng 2 con số; các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực sản xuất, năng suất lao động và đẩy mạnh chuyển đổi số nhằm tạo hiệu quả cao nhất.

Trong Nghị quyết 79-NQ/TW đã nêu rõ VAMC và DATC là hai trong số những đơn vị cần thực hiện nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động để hỗ trợ quá trình tái cơ cấu, đặc biệt là tái cơ cấu về tài chính, xử lý nợ xấu của khu vực DNNN, ngân hàng thương mại theo cơ chế thị trường. Điều này cho thấy Đảng và Chính phủ đã nhìn nhận rất đúng vai trò của hai đơn vị này. Do vậy, tôi cho rằng, nếu như DATC cần đẩy mạnh cổ phần hóa DNNN đảm bảo hiệu quả; thì VAMC cần thực hiện một cuộc cách mạng về tư duy để biến từ một đơn vị "mua nợ để giữ" sang một thực thể xử lý nợ thực chất và dẫn dắt thị trường.

Để thực hiện được nhiệm vụ này, tôi cho rằng VAMC cần phải xây dựng được một đề án tổng thể, có trách nhiệm và nhìn nhận rõ vai trò của mình theo hướng:

Thứ nhất, VAMC không thể chỉ làm nhiệm vụ mua nợ đơn thuần rồi ủy quyền ngược lại cho các TCTD, mà phải tổ chức tiến hành phân tích đánh giá và tiến hành thu hồi nợ xấu (kể cả nợ mua bằng trái phiếu đặc biệt), theo đó, tiếp tục tái cơ cấu và vận hành Sàn giao dịch nợ xấu (đã có) theo đúng nghĩa và coi đây là ưu tiên hàng đầu để tạo sự minh bạch.

Bên cạnh đó, VAMC cần phát triển mạnh các mảng môi giới, tư vấn, đấu giá, định giá tài sản và đặc biệt là thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào thị trường mua bán nợ xấu Việt Nam.

Thứ hai, mọi đề án đều sẽ chỉ nằm trên giấy nếu thiếu nguồn lực thực thi. Do vậy, cần tiếp tục tăng vốn điều lệ tối thiểu 15.000 -20.000 tỷ đồng để VAMC đủ nội lực mua nợ xấu theo giá thị trường, tạo ra vòng quay vốn nhanh thay vì chỉ mua bằng trái phiếu đặc biệt; mặt khác cần đẩy mạnh và kiên quyết tái cơ cấu về nhân lực và phương thức quản trị.

Thứ ba, để phù hợp với chức năng, nhiệm vụ mới, cần tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho hoạt động mua bán nợ của VAMC. Muốn vậy phải kiến nghị chính phủ xem xét sửa đổi Nghị định 53/2013/NĐ-CP, theo hướng  trao cho VAMC quyền năng đặc biệt trong việc thu giữ và xử lý tài sản bảo đảm, vượt ra ngoài các quan hệ dân sự cho vay thông thường và càng không thể coi VAMC như các công ty AMC của tổ chức tài chính cũng như các TCTD. Bởi VAMC không phải là TCTD, mà là công ty có chức năng, nhiệm vụ chuyên biệt xử lý nợ xấu.

Thứ tư, cần tập trung nguồn lực đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI trong việc hỗ trợ phân tích dữ liệu nợ xấu và tài sản bảo đảm của nợ xấu đã mua. Đồng thời, chủ động khai thác, kết nối dữ liệu nợ xấu từ nhóm 3 trở lên từ các TCTD, cũng như từ CIC, để tổ chức phân tích đánh giá và hỗ trợ ngược lại cho các TCTD trong việc xử lý nợ xấu cũng như tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu.

VAMC phải là người đồng hành, là "cánh tay nối dài" của Nhà nước trong việc giữ gìn sự an toàn của hệ thống tài chính quốc gia.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

Tại Nghị quyết 79-NQ/TW, Bộ Chính trị xác định Công ty TNHH một thành viên Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) đóng vai trò then chốt trong việc xử lý nợ xấu, nâng cao năng lực tài chính và giảm rủi ro cho hệ thống ngân hàng.