Bản quy hoạch tốt nhất từ trước đến nay
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề Hội nghị tham vấn ý kiến các hiệp hội nghề nghiệp, nhà đầu tư chiến lược và chuyên gia trong quá trình lập Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh mới đây, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đánh giá, đây là bản quy hoạch tốt nhất từ trước đến nay, với khối lượng nghiên cứu lớn.
Theo ông, điều quan trọng không nằm ở việc bản quy hoạch dày bao nhiêu trang, mà ở khả năng để thành phố sử dụng quy hoạch như một công cụ dẫn dắt phát triển trong bối cảnh luôn biến động. Đây là một trong những yêu cầu đặt ra đối với bản quy hoạch có tầm nhìn 100 năm, trước những biến đổi khó có thể hình dung đầy đủ về kinh tế, công nghệ, xã hội hay môi trường. Vì vậy, quy hoạch càng dài hạn càng phải tránh trở thành một khuôn mẫu cứng.
Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, cần đặt ra các mốc, lộ trình phát triển đến 2030, 2045 và 2075, nhưng đồng thời phải duy trì tư duy thực thi linh hoạt. Điều này đặt ra một yêu cầu khác: quy hoạch phải đi cùng năng lực thực thi. Nếu quy hoạch là một cánh để mở không gian và định hình chân dung phát triển, thì cánh còn lại là thể chế.
Việc Luật Phát triển đô thị được thông qua, sắp có hiệu lực, cũng mở thêm cơ hội để thành phố phát huy năng lực, trao quyền và tạo dư địa thực hiện những định hướng phát triển mới. Nhìn từ yêu cầu đó, kỳ vọng đối với bản quy hoạch mới không chỉ là xác định TP. Hồ Chí Minh sẽ trở thành đô thị như thế nào. Quan trọng hơn, quy hoạch phải giúp thành phố có đủ năng lực để từng bước đi tới mục tiêu ấy.
Không để những ranh giới cũ hạn chế tầm nhìn mới
Dự thảo quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh dày hơn 1.300 trang lần này được nhiều chuyên gia, nhà khoa học đánh giá tốt hơn 2 lần tham vấn trước. Tuy nhiên, qua một ngày lấy ý kiến góp ý, phản biện, ông Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, Tổ trưởng Tổ chuyên gia hỗ trợ công tác lập Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh, đã tóm tắt ba nhóm vấn đề cần tiếp tục được làm rõ trong bản quy hoạch hoàn thiện.
Các chuyên gia đề nghị làm rõ hơn yêu cầu đặt ra từ Nghị quyết 09 ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị, về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, cũng như những yêu cầu từ Luật Phát triển đô thị. Đằng sau những yêu cầu đó là một câu hỏi lớn hơn: 100 năm sau ngày đất nước thống nhất, TP. Hồ Chí Minh sẽ đứng ở đâu trong hệ thống đô thị Việt Nam và trên bản đồ đô thị toàn cầu?
Trong cấu trúc đó, chuyển đổi số, khoa học và công nghệ mới được các chuyên gia đề nghị nâng tầm, như những giá trị phát triển quan trọng của TP. Hồ Chí Minh.
Không gian phát triển cũng đặt ra với yêu cầu cao hơn. Bản quy hoạch cần làm rõ hơn vai trò và sự kết nối của bốn loại hình giao thông: đường sắt, đường bộ, đường thủy và hàng không. Với một đô thị có hệ thống sông nước đặc trưng như TP. Hồ Chí Minh, đường thủy không chỉ là giao thông mà còn là cảnh quan, gắn với tổ chức không gian đô thị. Cùng với đó là yêu cầu kết nối các tuyến đường bộ, đường sắt đô thị, metro, TOD và không gian ngầm trong một chỉnh thể thống nhất.
Đáng chú ý, không gian ngầm được các chuyên gia nhìn nhận không chỉ trong phạm vi TOD. Các trung tâm thương mại, dịch vụ trong tương lai cần kết nối với không gian ngầm, đòi hỏi phải tính toán ngay từ quy hoạch về tổ chức không gian và cơ chế khai thác; sự kết nối giữa không gian ngầm với không gian trên mặt đất, hệ thống sông và tổ chức đô thị.
Cách đặt vấn đề này cho thấy yêu cầu về không gian trong bản quy hoạch mới không đơn thuần là mở rộng diện tích phát triển. Đó còn là mở các lớp không gian khác nhau, từ trên mặt đất, dưới mặt đất đến không gian sông nước, để tạo ra một cấu trúc đô thị có khả năng vận hành hiệu quả hơn.
Không để quy hoạch trở thành "chiếc khung đóng kín"
Ở quy mô vùng, các chuyên gia đặc biệt lưu ý việc kết nối TP. Hồ Chí Minh với sân bay Long Thành. Dù nằm ngoài địa giới, nhưng sân bay Long Thành có vị trí kết nối rất quan trọng với TP. Hồ Chí Minh và khu vực phía Nam. Vì vậy, mối liên kết này cần được thể hiện rõ hơn trong quy hoạch tầm nhìn 100 năm.
Tương tự, kết nối hàng không, đường thủy với Côn Đảo; vai trò của sân bay Gò Găng; hệ thống cảng biển, logistics và các không gian phát triển kinh tế biển cũng được các chuyên gia đề nghị đơn vị tư làm rõ hơn. Các cảng biển và hệ thống cảng trong khu vực cần được nhìn nhận trong mối liên kết về logistics, du lịch, khai thác hải sản và dầu khí…
Những góp ý này cùng hướng tới một yêu cầu: không gian của TP. Hồ Chí Minh trong tương lai phải được nhìn như một hệ thống liên kết, thay vì những khu vực phát triển tách rời. Quy hoạch phải để thành phố có thể đi xa nhưng vẫn đủ sức ứng biến.
Từ góc độ quản lý nhà nước về quy hoạch, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho biết, Bộ Xây dựng “rất yên tâm” về cách làm quy hoạch của TP. Hồ Chí Minh, khi thành phố tập hợp được nhiều chuyên gia, tư vấn quốc tế và hội đồng chuyên gia tham vấn có tâm huyết. Theo ông, quy hoạch TP. Hồ Chí Minh phải đáp ứng bốn yêu cầu: cụ thể hóa các nghị quyết, chủ trương, đường lối của Đảng và các quy hoạch cấp trên; xác định và giải quyết các điểm nghẽn; bảo đảm mục tiêu tăng trưởng 2 con số; phù hợp với mô hình chính quyền 2 cấp.
Bốn yêu cầu này, nếu đặt cạnh những góp ý của chuyên gia, cho thấy một điểm chung: quy hoạch không thể tách rời năng lực thực thi. Một bản quy hoạch tốt cần chỉ ra được thành phố muốn đi đâu. Nhưng một bản quy hoạch có giá trị lâu dài phải trả lời được câu hỏi thành phố sẽ đi bằng cách nào, tháo gỡ điểm nghẽn ra sao, xử lý thế nào khi những điều kiện ban đầu thay đổi?
Đó cũng là lý do PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh tính “động và mở” của cả tư duy quy hoạch lẫn thực thi quy hoạch. Ông cho rằng, TP. Hồ Chí Minh có một lợi thế đặc biệt là khả năng tập hợp trí tuệ từ nhiều nguồn.“Tính mở của TP. Hồ Chí Minh rất cao, khi gặp vấn đề gì thành phố sẽ mời các chuyên gia hàng đầu của đất nước, hội tụ trí tuệ quốc tế, tri thức Việt kiều, doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài. "Túi khôn" dồn về đây giúp chúng ta xử lý vấn đề rất tốt”,ông nói.
Đây cũng chính là một trong những điều kiện để một bản quy hoạch dài hạn không trở thành chiếc khung đóng kín. Quy hoạch xác lập định hướng, nhưng tri thức, thể chế và năng lực thực thi sẽ quyết định thành phố có thể tiến xa đến đâu.
Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, đề ra 8 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm, trong đó yêu cầu công tác quy hoạch thành phố phải có tư duy đột phá, tầm nhìn dài hạn 100 năm; phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế, tạo không gian và động lực phát triển mới, ổn định, lâu dài; nâng cao năng lực thích ứng, chống chịu với biến đổi khí hậu. Tổ chức lại không gian phát triển theo mô hình đa trung tâm; gắn phát triển đô thị với giao thông công cộng; khai thác hiệu quả không gian ngầm, không gian sông nước, biển, đảo và không gian tầng thấp, tầng cao.
