Khi ASEAN không còn là những thị trường riêng lẻ
Trong nhiều năm, xúc tiến thương mại ASEAN thường được gắn với những đoàn giao thương, hội chợ triển lãm hay các hoạt động kết nối doanh nghiệp nhằm đưa hàng hóa Việt Nam tiếp cận người tiêu dùng trong khu vực. Thành công của hoạt động này được đo bằng số lượng hợp đồng ký kết, số doanh nghiệp tham gia hay tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu qua từng năm.
Tuy nhiên, thương mại khu vực đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Những biến động địa chính trị toàn cầu, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng, yêu cầu phát triển xanh cùng sự bùng nổ của công nghệ số đang làm thay đổi cách thức các nền kinh tế ASEAN kết nối với nhau.
Nếu trước đây, ASEAN được nhìn nhận là tập hợp của nhiều thị trường riêng lẻ thì hiện nay, khu vực này đang dần vận hành như một hệ sinh thái sản xuất và cung ứng thống nhất. Trong hệ sinh thái đó, mỗi quốc gia đảm nhận một vai trò riêng, từ sản xuất công nghiệp, trung chuyển logistics, cung ứng nguyên liệu đến tài chính, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Sự thay đổi ấy cũng kéo theo sự thay đổi trong tư duy xúc tiến thương mại. Mục tiêu không còn đơn thuần là hỗ trợ doanh nghiệp bán được nhiều hàng hóa hơn mà là giúp doanh nghiệp tìm được vị trí trong chuỗi giá trị khu vực, tham gia vào những công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao và xây dựng chỗ đứng bền vững trong mạng lưới sản xuất ASEAN.
ASEAN không còn chỉ là thị trường tiêu thụ mà đang trở thành không gian liên kết sản xuất, logistics và công nghệ, mở ra yêu cầu mới cho xúc tiến thương mại. Ảnh: Cấn Dũng
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Vũ Bá Phú - Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, các nền kinh tế ASEAN đang có sự bổ trợ ngày càng sâu sắc, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia mạnh mẽ hơn vào chuỗi cung ứng nội khối. "Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiến sâu hơn vào các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, điện tử và linh kiện ô tô", ông Phú nhấn mạnh.
Nhìn vào cơ cấu thương mại hiện nay có thể thấy rõ xu hướng dịch chuyển đó. Tại Thái Lan - đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam trong ASEAN, các nhóm hàng công nghệ đang tăng trưởng rất mạnh. Riêng năm 2025, xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện của Việt Nam sang thị trường này đã đạt khoảng 1,8 tỷ USD, tăng hơn 102% so với năm trước. Bên cạnh đó, các nhóm hàng máy móc, thiết bị, phương tiện vận tải và phụ tùng cũng duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số.
"Hai nền kinh tế có sự bổ trợ, đan xen lẫn nhau rất chặt chẽ, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng nội khối ASEAN",ông Vũ Bá Phú nhận định.
Những con số này cho thấy doanh nghiệp Việt Nam không còn chỉ xuất khẩu các mặt hàng truyền thống mà đang từng bước tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất công nghiệp của khu vực. Đây cũng là xu hướng tất yếu khi ASEAN ngày càng trở thành điểm đến của các dòng vốn đầu tư và các chuỗi sản xuất toàn cầu trong bối cảnh nhiều tập đoàn quốc tế đang tìm kiếm các địa điểm sản xuất mới có tính ổn định và khả năng kết nối cao.
Không chỉ trong lĩnh vực công nghiệp, những không gian hợp tác mới cũng đang mở ra ở nhiều lĩnh vực khác như nông nghiệp công nghệ cao, thực phẩm Halal, thương mại điện tử xuyên biên giới, chuyển đổi số, công nghiệp xanh, tín chỉ carbon và các sản phẩm thân thiện với môi trường. Đây đều là những lĩnh vực được dự báo sẽ tạo động lực tăng trưởng mới cho thương mại nội khối ASEAN trong những năm tới.
Cuộc cạnh tranh mới mang tên logistics, tiêu chuẩn xanh và kinh tế số
Nếu như trước đây doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng giá thành và năng lực cung ứng thì hiện nay, cuộc chơi đã thay đổi. Các tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, quản trị chuỗi cung ứng, logistics thông minh và chuyển đổi số đang trở thành những yếu tố quyết định khả năng tham gia vào chuỗi giá trị khu vực.
Điều đó cũng lý giải vì sao định hướng xúc tiến thương mại của Việt Nam tại ASEAN đang có sự dịch chuyển đáng kể. Thay vì tập trung đơn thuần vào hoạt động kết nối giao thương, các chương trình xúc tiến ngày càng chú trọng hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường và tham gia sâu hơn vào các hệ sinh thái sản xuất, phân phối trong khu vực.
Theo ông Vũ Bá Phú, Thái Lan hiện không chỉ là một thị trường tiêu thụ lớn mà còn là trung tâm trung chuyển quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam vừa xuất khẩu lượng lớn linh kiện điện tử, phụ tùng sang thị trường này, vừa nhập khẩu máy vi tính, ô tô nguyên chiếc và nhiều thiết bị công nghiệp khác từ Thái Lan. Điều đó phản ánh sự liên kết ngày càng chặt chẽ giữa hai nền kinh tế trong mạng lưới sản xuất khu vực.
Để tận dụng cơ hội này, Cục Xúc tiến thương mại đang đẩy mạnh phối hợp với các tập đoàn bán lẻ lớn của Thái Lan nhằm mở rộng sự hiện diện của hàng hóa Việt Nam trong hệ thống phân phối hiện đại, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về chất lượng và phát triển bền vững.
Ông Vũ Bá Phú cho biết:"Chúng tôi sẽ tiếp tục làm sâu sắc hơn cơ chế phối hợp với các tập đoàn bán lẻ lớn của Thái Lan, hỗ trợ doanh nghiệp đưa hàng hóa Việt Nam vào các hệ thống bán lẻ, siêu thị, trung tâm thương mại. Đồng thời, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh, bao bì thân thiện môi trường và chứng nhận chất lượng ngay từ khâu sản xuất".
Các nền kinh tế ASEAN đang có sự bổ trợ ngày càng sâu sắc, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia mạnh mẽ hơn vào chuỗi cung ứng nội khối. Ảnh: Cấn Dũng
Ở một góc độ khác, Philippines - thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam nhiều năm qua cũng đang cho thấy những yêu cầu mới của thương mại ASEAN. Không chỉ quan tâm đến nguồn cung ổn định, thị trường này ngày càng chú trọng chất lượng, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn mác và năng lực đáp ứng của doanh nghiệp.
Điều đó cho thấy, xúc tiến thương mại ASEAN hiện nay không còn là câu chuyện của những đơn hàng ngắn hạn. Đó là quá trình xây dựng uy tín, thương hiệu và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường khu vực.
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là sự dịch chuyển từ tư duy tiếp cận từng thị trường sang tư duy kết nối các trung tâm giá trị của ASEAN. Nếu Thái Lan là trung tâm sản xuất, Singapore lại được xem là đầu mối tài chính, logistics, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của khu vực. Đây cũng là lý do quốc gia này ngày càng được nhìn nhận không chỉ như một thị trường xuất khẩu mà còn là cánh cửa để doanh nghiệp tiếp cận chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo ông Vũ Bá Phú, định hướng của Cục Xúc tiến thương mại không chỉ là hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp vào Singapore mà còn tận dụng quốc gia này như một trung tâm thương mại, tài chính, logistics và đổi mới sáng tạo của khu vực.
"Doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy 'bán hàng vào một thị trường' sang tư duy 'kết nối với một trung tâm khu vực'. Qua đó nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị ASEAN và toàn cầu",Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại chia sẻ.
Từ góc nhìn đó, những lĩnh vực hợp tác mới giữa Việt Nam và ASEAN cũng đang được mở rộng rất nhanh. Bên cạnh thương mại hàng hóa truyền thống, các hoạt động xúc tiến thương mại ngày càng hướng mạnh tới các ngành có hàm lượng công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, trung tâm dữ liệu, logistics thông minh, thương mại điện tử xuyên biên giới, công nghệ tài chính, năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn.
Đây không chỉ là những ngành được dự báo sẽ dẫn dắt tăng trưởng kinh tế ASEAN trong thập kỷ tới mà còn là những lĩnh vực quyết định vị thế của mỗi quốc gia trong chuỗi giá trị khu vực.
"Vai trò của hoạt động xúc tiến thương mại trong giai đoạn tới là kết nối đúng đối tác, đúng ngành, đúng địa phương và đúng dự án. Thông qua các diễn đàn doanh nghiệp, hội nghị xúc tiến thương mại - đầu tư và các hoạt động giao thương chuyên sâu, chúng tôi kỳ vọng sẽ hình thành thêm nhiều dự án hợp tác thực chất trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, thương mại điện tử, chuỗi cung ứng xanh và logistics hiện đại",ông Vũ Bá Phú nhấn mạnh.
ASEAN đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi lợi thế cạnh tranh không còn được quyết định bởi quy mô thị trường hay chi phí lao động đơn thuần. Trong cuộc đua mới ấy, xúc tiến thương mại cũng không còn là câu chuyện tìm đầu ra cho hàng hóa mà trở thành công cụ giúp doanh nghiệp tìm kiếm vị trí trong chuỗi cung ứng, tiếp cận các trung tâm giá trị và nâng cao vai trò của mình trong mạng lưới kinh tế khu vực. Đó cũng là con đường để hàng hóa Việt Nam không chỉ hiện diện nhiều hơn tại ASEAN mà còn tham gia sâu hơn vào những mắt xích tạo ra giá trị gia tăng lớn nhất của nền kinh tế khu vực trong tương lai.
