Tại cuộc họp Ban Chấp hành quý II/2026 diễn ra sáng 3/7 tại Hà Nội, Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB) đã cập nhật nhiều nội dung về công tác góp ý chính sách, các dự án phát triển thị trường, thúc đẩy đạo đức nghề nghiệp, ESG, số hóa và bảo vệ nhà đầu tư.
Cuộc họp do ông Nguyễn Thanh Kỳ - Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB) chủ trì, với sự tham dự của bà Hoàng Hải Anh, Tổng Thư ký kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội, cùng đại diện các công ty chứng khoán và chủ nhiệm các câu lạc bộ thành viên của Hiệp hội.
Trong đó, đáng chú ý là các đề xuất của VASB đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán. Theo Hiệp hội, việc hoàn thiện khung pháp lý cần đồng thời nâng cao chất lượng quản lý, giám sát và mở rộng dư địa phát triển các sản phẩm, dịch vụ, cũng như các mô hình huy động vốn mới trên thị trường.
Đề xuất sandbox có hiệu lực sớm hơn
Một trong những kiến nghị đáng chú ý nhất của VASB là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay sandbox, đối với sản phẩm, dịch vụ và mô hình công nghệ mới trong lĩnh vực chứng khoán.
Trong văn bản góp ý, VASB cho biết cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được dự kiến bổ sung vào Luật Chứng khoán sửa đổi, với mốc hiệu lực từ ngày 1/3/2028. Hiệp hội đề nghị rút ngắn lộ trình này để thị trường sớm có cơ chế thử nghiệm các mô hình kinh doanh, công nghệ và sản phẩm tài chính mới.
Theo VASB, thị trường chứng khoán đang xuất hiện nhu cầu thử nghiệm nhiều sản phẩm và dịch vụ mới như tư vấn đầu tư tự động, quản lý danh mục dựa trên thuật toán và AI, sao chép giao dịch, giao dịch xã hội, đầu tư định kỳ tự động, đầu tư phân đoạn cổ phiếu hoặc chứng chỉ quỹ, token hóa tài sản trên nền tảng blockchain, cũng như các mô hình thanh toán - bù trừ mới và chia sẻ dữ liệu qua Open API.
Hiệp hội cho rằng sandbox có thể tạo không gian để các sản phẩm trên được triển khai trong phạm vi, thời gian và mức độ rủi ro xác định trước, thay vì phải chờ đến khi đầy đủ quy định chi tiết mới có thể đưa vào thực tế. Cách tiếp cận này, theo VASB, giúp cơ quan quản lý có thêm dữ liệu để đánh giá rủi ro, trong khi doanh nghiệp có cơ hội thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh mới.
Đáng chú ý, VASB đề xuất làm rõ công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ là các chủ thể được tham gia cơ chế thử nghiệm. Đồng thời, cần có quy định chuyển tiếp để sản phẩm hoặc dịch vụ đã thử nghiệm thành công có thể được đưa ra thị trường chính thức, tránh tình trạng doanh nghiệp phải dừng mô hình sau khi hết thời gian thử nghiệm.
Cùng với sandbox, VASB đề xuất Luật Chứng khoán (sửa đổi) cần đặt nền tảng pháp lý rõ ràng hơn cho giao dịch điện tử và ứng dụng AI trong ngành chứng khoán. Hiệp hội kiến nghị công nhận giá trị pháp lý của các hợp đồng, thỏa thuận điện tử được giao kết hợp pháp trước thời điểm luật mới có hiệu lực; đồng thời xác định sớm lộ trình ban hành thông tư hướng dẫn giao dịch điện tử để các thành viên thị trường chủ động đầu tư hệ thống.
VASB cũng kiến nghị cho phép công ty chứng khoán lập các địa điểm kinh doanh phục vụ giao dịch điện tử và chăm sóc khách hàng theo thủ tục đăng ký hoặc thông báo đơn giản, thay vì phải thành lập chi nhánh hoặc phòng giao dịch với điều kiện tương đương. Theo lập luận của Hiệp hội, trong mô hình số hóa, hoạt động cốt lõi như đặt lệnh, thanh toán và lưu ký được thực hiện tập trung trên hệ thống điện tử, trong khi các điểm tại địa phương chủ yếu phục vụ hỗ trợ định danh, sinh trắc học, tiếp nhận hồ sơ và chăm sóc khách hàng.
Một đề xuất khác là luật hóa nguyên tắc “báo cáo một lần”. Theo đó, những dữ liệu đã có tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam hoặc các sở giao dịch chứng khoán nên được cơ quan quản lý khai thác trực tiếp qua hệ thống kết nối, thay vì tiếp tục yêu cầu công ty chứng khoán báo cáo lại. VASB cho rằng cách tiếp cận này có thể giảm chi phí tuân thủ, hạn chế chênh lệch dữ liệu và rút ngắn thời gian xử lý thủ tục.
Đề xuất chứng khoán hóa tài sản, mở nguồn vốn cho công ty chứng khoán
Bên cạnh câu chuyện số hóa, VASB đề xuất nghiên cứu triển khai sản phẩm chứng khoán hóa tại Việt Nam thông qua hình thức phát hành trái phiếu có tài sản bảo đảm là các khoản nợ hoặc các trái phiếu, thường được gọi là CDO và CBO.
Theo Hiệp hội, chứng khoán hóa có thể giúp chuyển đổi các tài sản tạo dòng tiền như khoản cho vay, khoản phải thu hoặc danh mục trái phiếu thành sản phẩm có thể phát hành ra thị trường. Để triển khai mô hình này, tài sản được chuyển giao cho một pháp nhân chuyên biệt, sau đó pháp nhân này phát hành chứng khoán để huy động vốn từ nhà đầu tư.
VASB đánh giá việc phát triển các cấu trúc như CDO hoặc CBO có thể mở thêm kênh huy động vốn cho doanh nghiệp, giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và đa dạng hóa sản phẩm đầu tư trên thị trường vốn. Tuy nhiên, Hiệp hội cũng thừa nhận khung pháp lý hiện hành chưa có quy định đầy đủ về chứng khoán hóa cũng như pháp nhân phục vụ mục đích chuyên biệt.
Vì vậy, thay vì chờ một khuôn khổ hoàn toàn mới, VASB đề xuất nghiên cứu vận dụng các hình thức phát hành chứng khoán đã có trong Luật Chứng khoán, trước mắt thông qua trái phiếu có tài sản bảo đảm là các khoản nợ hoặc trái phiếu.
Một nhóm kiến nghị khác tập trung vào nguồn vốn cho công ty chứng khoán. VASB cho rằng hoạt động cho vay ký quỹ đang là một trong các nghiệp vụ tạo doanh thu lớn của nhiều công ty chứng khoán, song nguồn vốn phục vụ hoạt động này vẫn chủ yếu đến từ vốn chủ sở hữu, phát hành cổ phiếu, phát hành trái phiếu, vay ngân hàng và vay nước ngoài.
Theo Hiệp hội, nhu cầu margin có thể tăng nhanh khi thị trường thuận lợi hoặc kỳ vọng nâng hạng gia tăng, trong khi các kênh huy động vốn hiện có của công ty chứng khoán khó đáp ứng linh hoạt nhu cầu vốn ngắn hạn. Điều này có thể khiến một số công ty chứng khoán nhanh chóng chạm hạn mức cho vay, phải hạn chế giải ngân trong giai đoạn thanh khoản thị trường tăng mạnh.
VASB vì vậy đề nghị cơ quan quản lý nghiên cứu mở rộng các kênh huy động vốn phù hợp cho công ty chứng khoán, trên nguyên tắc vẫn bảo đảm an toàn hệ thống và quản trị rủi ro.
Hiệp hội cũng kiến nghị đưa nghiệp vụ cho vay ký quỹ và tạo lập thị trường vào Luật Chứng khoán, thay vì chỉ được điều chỉnh chủ yếu ở cấp dưới luật như hiện nay. Theo đề xuất, công ty chứng khoán được cấp phép môi giới có thể thực hiện cho vay ký quỹ và cho vay chứng khoán theo quy định; đồng thời được triển khai hoạt động tạo lập thị trường đối với chứng khoán theo quy định của sở giao dịch chứng khoán và cơ quan quản lý.
Trong đề xuất của VASB, tạo lập thị trường được xem là một nghiệp vụ cần thiết để cải thiện thanh khoản và hỗ trợ phát triển sản phẩm, nhất là khi thị trường hướng đến nâng hạng. Tuy nhiên, việc bổ sung nghiệp vụ này vào luật cũng đồng nghĩa cần đi kèm nguyên tắc về vốn, giới hạn rủi ro, cơ chế giám sát và trách nhiệm của tổ chức thực hiện.
Đề xuất phân tầng an toàn tài chính và xếp hạng công ty chứng khoán
Đối với khung an toàn tài chính, VASB phản ánh cơ chế hiện hành đang áp dụng hệ số rủi ro tương đối đồng đều cho các nhóm tài sản, chưa phân biệt đầy đủ chất lượng tài sản, khả năng thanh khoản hay mức độ rủi ro thực tế của từng khoản phải thu.
Hiệp hội dẫn ví dụ các khoản phải thu bị quá hạn do sự cố kỹ thuật hoặc gián đoạn ngắn hạn trong quá trình thanh toán có thể bị áp hệ số rủi ro cao, dù chưa phản ánh rủi ro đối tác thực chất. Theo VASB, điều này có thể khiến chỉ tiêu an toàn tài chính biến động mạnh và làm giảm dư địa cung cấp margin của công ty chứng khoán.
Từ đó, VASB đề xuất thiết kế lại cơ chế theo hướng phân tầng. Theo đề xuất, các khoản phải thu cần được phân loại dựa trên thời gian quá hạn và bản chất rủi ro, thay vì áp cùng một mức xử lý đối với mọi trường hợp. Đồng thời, hạn mức margin và hạn mức tập trung có thể được phân tầng theo mức xếp hạng, năng lực kiểm soát rủi ro và chất lượng quản trị của từng công ty chứng khoán.
Cùng với đó, VASB kiến nghị sửa đổi bộ chỉ tiêu xếp hạng công ty chứng khoán hiện hành. Hiệp hội cho rằng một số chỉ tiêu đang được tính tại một thời điểm có thể tạo động cơ tối ưu số liệu vào cuối kỳ; trong khi một số chỉ tiêu hiệu quả kinh doanh dễ chịu tác động của chu kỳ thị trường ngắn hạn, chưa phản ánh đầy đủ năng lực bền vững.
Theo đề xuất, hệ thống xếp hạng nên chuyển một số chỉ tiêu quy mô và hiệu quả sang tính bình quân nhiều kỳ; khai thác dữ liệu khách quan từ hệ thống của sở giao dịch chứng khoán; đồng thời bổ sung các chỉ tiêu về chất lượng quản trị rủi ro, tần suất vi phạm, sự cố vận hành, chất lượng kiểm toán nội bộ và văn hóa tuân thủ.
VASB cũng đề xuất bổ sung cơ chế phân loại công ty chứng khoán theo tầng năng lực. Theo đó, các công ty có xếp hạng cao hơn, kiểm soát rủi ro tốt hơn có thể được tiếp cận một số nghiệp vụ hoặc hạn mức linh hoạt hơn; ngược lại, các công ty xếp hạng thấp có thể chịu cơ chế giám sát tăng cường và hạn chế đối với một số hoạt động có mức rủi ro cao.
Gỡ vướng cho ngành quỹ và nhà đầu tư tổ chức
Một phần đáng kể trong văn bản góp ý của VASB dành cho hoạt động quản lý quỹ. Hiệp hội cho rằng quá trình thành lập quỹ đầu tư, chào bán chứng chỉ quỹ, triển khai ETF, quỹ hưu trí tự nguyện và sản phẩm đầu tư mới hiện chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật, dẫn đến thời gian xử lý hồ sơ kéo dài.
VASB đề nghị đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh tiếp nhận hồ sơ điện tử, tăng kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý. Với các sản phẩm quỹ có cấu trúc chuẩn hóa, Hiệp hội kiến nghị nghiên cứu cơ chế rút gọn hoặc đăng ký theo mẫu để giảm thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.
Một đề xuất đáng chú ý là nghiên cứu bổ sung mô hình quỹ đầu tư có tư cách pháp nhân, song song với mô hình quỹ dạng hợp đồng đang phổ biến tại Việt Nam. Theo VASB, điều này có thể giúp thị trường có thêm cấu trúc pháp lý để tiếp cận các nhà đầu tư tổ chức quốc tế và triển khai các mô hình đầu tư phức tạp hơn.
Hiệp hội cũng đề nghị hoàn thiện cơ chế phát triển ETF theo hướng cho phép công ty quản lý quỹ sử dụng hoặc thuê bộ chỉ số của các tổ chức cung cấp chỉ số độc lập trong và ngoài nước, với điều kiện đáp ứng tiêu chuẩn về tính minh bạch, khách quan và khả năng kiểm chứng.
Theo VASB, việc đa dạng hóa chỉ số tham chiếu có thể giúp thị trường phát triển thêm ETF theo ngành, chủ đề, tiêu chí ESG hoặc chiến lược đầu tư chuyên biệt, qua đó mở rộng lựa chọn cho nhà đầu tư.
Ngoài ra, Hiệp hội kiến nghị tiếp tục phát triển hệ sinh thái quỹ hưu trí tự nguyện. Đây là nhóm sản phẩm được kỳ vọng vừa hỗ trợ nhu cầu tích lũy tài chính dài hạn trong bối cảnh dân số già hóa, vừa tạo thêm dòng vốn đầu tư ổn định, dài hạn cho thị trường chứng khoán.
Tăng vai trò tổ chức tự quản
VASB cũng đề xuất bổ sung quy định theo hướng các công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ khi trở thành thành viên thị trường cũng phải là thành viên của hiệp hội chuyên ngành chứng khoán.
Theo Hiệp hội, cơ chế này có thể tạo điều kiện để tổ chức nghề nghiệp tham gia sâu hơn vào việc phổ biến chuẩn mực hành nghề, đào tạo, giám sát đạo đức nghề nghiệp và hỗ trợ cơ quan quản lý nhận diện sớm các rủi ro trên thị trường.
Tuy nhiên, đây cũng là một trong những đề xuất cần tiếp tục được thảo luận kỹ, bởi liên quan trực tiếp đến mô hình tổ chức tự quản, quyền và nghĩa vụ của thành viên thị trường, cũng như ranh giới giữa giám sát của cơ quan quản lý nhà nước và vai trò của hiệp hội nghề nghiệp.
Bên cạnh đó, VASB kiến nghị làm rõ khái niệm người hành nghề chứng khoán, nhằm phân định giữa các vị trí trực tiếp thực hiện nghiệp vụ cần chứng chỉ hành nghề với những vị trí hỗ trợ như pháp chế, công nghệ thông tin, kiểm soát nội bộ hoặc nhân sự.
Hiệp hội cũng đề xuất có ngoại lệ đối với trường hợp người hành nghề kiêm nhiệm tại các tổ chức kinh doanh chứng khoán thuộc cùng một nhóm công ty, với điều kiện thiết lập đầy đủ hàng rào thông tin và cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích.
