Khoảng trống sử liệu của 'thần dược' cho vua chúa
Trong sách "Đông dược học thiết yếu" do Viện Nghiên cứu Trung y thuộc Bộ Y tế Trung Quốc biên soạn, bản dịch tiếng Việt in năm 1995, mục đông trùng hạ thảo chỉ dài chưa đầy một trang. Ngay trước đó, mục tổ yến dẫn bài thuốc có tên kèm xuất xứ. Đến đông trùng hạ thảo, phần "Bài thuốc ví dụ" chỉ ghi: "Cổ phương dường như không ghi chép, trong các đơn thuốc của đời sau phần nhiều dùng phối hợp với thuốc bổ, nhiều khi dùng một vị tần với gà vịt".
Nhận xét này chưa đủ để xác định người xưa bắt đầu sử dụng đông trùng hạ thảo từ bao giờ. Tuy vậy, nó đặt ra câu hỏi cần được trả lời bằng tư liệu: những lời giới thiệu về vị thuốc hàng nghìn năm tuổi đến từ đâu?.
Trong một cuốn sách về trùng thảo xuất bản năm 2004, hai nhà nghiên cứu John Holliday và Matt Cleaver viết rằng, "đông trùng hạ thảo" được ví như kỳ quan tự nhiên suốt hơn 2.000 năm ở Trung Quốc và các vùng phương Đông lân cận. Giá cao khiến vị thuốc gần như chỉ dành cho triều đình và giới quý tộc Trung Hoa. Sách "Đông trùng hạ thảo" của GS.TSKH Đái Duy Ban và TS Lưu Tham Mưu (Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cũng nhắc lại câu chuyện trước kia chỉ vua chúa, tầng lớp quý tộc mới được dùng.
Vẫn theo sách trùng thảo nêu trên, hai tác giả John Holliday và Matt Cleaver kể rằng, bản ghi chép đầu tiên về đông trùng hạ thảo có từ năm 620, đời Đường, gắn với chuyện một sinh vật mùa hè hoá cây, mùa đông hoá con, nhưng không viện dẫn tài liệu gốc. Qua quá trình tìm hiểu, Holliday cho rằng, giới học giả Tây Tạng bắt đầu nhắc đến đông trùng hạ thảo từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII. Và, một mô tả đáng tin cậy về mặt khoa học đầu tiên là của Ngô Nghi Lạc trong "Bản thảo tùng tân" năm 1757, đời Thanh.
Song, hai tác giả cuốn sách không công bố các cổ thư gốc để đối chiếu độc lập thông tin. Vì thế, những niên đại này chưa thể dùng để khẳng định tuyệt đối thời điểm xuất hiện hay bắt đầu sử dụng đông trùng hạ thảo. Chỉ nên xem là một tư liệu mang giá trị tham khảo.
Nhà nghiên cứu lịch sử Di Lu, thuộc Viện Nghiên cứu cao cấp, Đại học College London (Anh), bổ sung một góc nhìn khác. Trong cuốn sách do Springer Nature xuất bản năm 2023, ông viết rằng người Tây Tạng đã dùng dược liệu này từ lâu trước khi các thầy thuốc Trung Hoa biết đến, rồi sau đó nó mới được giới thiệu ở châu Âu và Nhật Bản.
Trở lại với Holliday và Cleaver, theo họ, giới khoa học phương Tây biết tới đông trùng hạ thảo tại một phiên họp ở Paris năm 1726. Những mẫu đầu tiên được một linh mục Dòng Tên từng ở triều đình Trung Hoa mang về Pháp. Sách của Di Lu cũng dành một chương lần theo hành trình từ Pháp, qua giáo đoàn Dòng Tên, rồi tới Anh, Nga và Nhật Bản.
Từ các tài liệu này, có thể thấy lịch sử của đông trùng hạ thảo đi qua nhiều vùng đất, nhiều cách sử dụng và ghi chép. Nhưng để kết luận chặng đường ấy thành lời quảng bá "thần dược nghìn năm của vua chúa" là đang bỏ qua nhiều "khoảng trống" cần khảo chứng.
Cơn sốt năm 1993, đông trùng hạ thảo lấn át vàng ròng
Năm 1993, đông trùng hạ thảo được chú ý rộng rãi hơn sau những thành tích chấn động của các nữ vận động viên điền kinh Trung Quốc. Trong sách, tác giả Di Lu dẫn Giải vô địch điền kinh thế giới tổ chức ở Stuttgart (Đức) vào tháng 8/1993, nơi ba nữ vận động viên Trung Quốc giành ba huy chương vàng. Trước nghi vấn sử dụng chất cấm, huấn luyện viên của họ đã giải thích thành tích đến từ chế độ tập luyện khắt khe cùng khẩu phần ăn có thảo dược, có dùng nước chế từ đông trùng hạ thảo.
Holliday và Cleaver cũng nhắc lại câu chuyện xảy ra ở Đại hội Thể thao toàn quốc Trung Quốc năm 1993: đội điền kinh nữ của quốc gia này đã phá 9 kỷ lục thế giới và huấn luyện viên công khai nhận bí quyết là nhờ đông trùng hạ thảo.
Sách của GS.TSKH Đái Duy Ban và TS Lưu Tham Mưu ghi nhận rằng sau các kỷ lục điền kinh năm 1993, cả phương Đông, bao gồm Việt Nam, lẫn phương Tây mới dành sự công nhận cho dược liệu này. Tiếp đó, các nước như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan bắt đầu tập trung nghiên cứu, tìm hiểu kỹ lưỡng hơn.
Vậy nhưng, trước khi "cơn sốt" về đông trùng hạ thảo bùng lên năm 1993, nguồn cung của vị thuốc đã có nhiều thay đổi. Holliday và Cleaver viết rằng, việc nuôi cấy thương mại thành công từ cuối thập niên 1970; đến giữa thập niên 1980, sản phẩm nuôi cấy đã chiếm phần lớn lượng trùng thảo trên thị trường thế giới.
Hai tác giả nhận xét, nhờ nguồn cung ấy, thứ từng chỉ hoàng đế Trung Hoa và giới quyền quý đủ tiền dùng đã trở nên vừa túi tiền với nhiều người.
Dù hàng nuôi cấy đã tràn vào thị trường, giá đông trùng hạ thảo tự nhiên vẫn liên tục tăng cao. Theo dữ liệu trên kho lưu trữ PubMed Central do Viện Y học Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) và Thư viện Y học Quốc gia Hoa Kỳ (NLM) phát triển, giai đoạn 2008 - 2009, dược liệu thô ở Trung Quốc có giá khoảng 13.000 USD mỗi kg, còn bình quân trên thế giới vào khoảng 20.000 - 40.000 USD/kg.
Kỷ lục vào năm 2012, đông trùng hạ thảo hàng tự nhiên được bán ở khu vực Bắc Kinh (Trung Quốc) chạm ngưỡng 112.000 USD/kg, bỏ xa giá vàng cùng thời điểm.
Năm 2004, PubMed Central cho biết có xấp xỉ 50.000 kg được thu hái ở Khu tự trị Tây Tạng (Trung Quốc), tương đương giá trị hơn 225 triệu USD, chiếm khoảng 40% tổng thu nhập của những người nông dân sinh sống trên vùng đất này.
Song, cũng vì khối lượng khai thác dày đặc, mùa đông ấm lên, nguồn cung tự nhiên của đông trùng hạ thảo đang ngày càng giảm sút.
Việt Nam và sự đột phá trong nuôi cấy đông trùng hạ thảo
Ngày 28/12/2007, tại Hội thảo khoa học chuyên đề Côn trùng trong y học cổ truyền Việt Nam lần thứ nhất, nhóm tác giả Đái Duy Ban, Trần Đình Toại, Lưu Tham Mưu (Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam) công bố bài nghiên cứu "Bước đầu nghiên cứu một loài Đông trùng hạ thảo Isaria Sp. ở Việt Nam". Đối tượng nói đến là nấm Isaria ký sinh trên nhộng côn trùng cánh cứng tìm thấy khi bới đất.
Ngày 3/8/2015, Báo Điện tử Chính phủ đưa tin TS Trương Bình Nguyên, TS Đinh Minh Hiệp, PGS.TS Lê Huyền Ái Thúy (Viện Nghiên cứu và Ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao, Trường Đại học Đà Lạt) bảo vệ thành công công trình nuôi cấy sinh khối hệ sợi nấm Cordyceps sinensis. Bài báo viết Việt Nam là quốc gia thứ năm, sau Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, nuôi cấy thành công.
Theo tên công trình, thứ được nuôi là sợi nấm, không phải con sâu mọc nấm như ngoài tự nhiên.
Trước đó, cuối tháng 7/2015, Hội đồng khoa học do Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh thành lập đã đánh giá cao và nghiệm thu công trình "Nghiên cứu quy trình nuôi cấy sinh khối hệ sợi và khảo sát một số hoạt tính sinh học của các cao chiết từ sinh khối nấm đông trùng hạ thảo". PGS.TSKH Ngô Kế Sương, Chủ tịch Hội Sinh học TP. Hồ Chí Minh đánh giá đây một công trình nghiên cứu công phu, có giá trị lớn về khoa học và ứng dụng trong thực tiễn.
Ông Sương lý giải, cái tên đông trùng hạ thảo thể hiện chu kỳ sinh trưởng của loài sinh vật này: mùa đông là con sâu, mùa hè là cây cỏ. Đó là sự kết hợp cộng sinh giữa loài nấm Cordyceps sinensis (Berk.) Sacc. với con sâu của loài bướm đêm Hepialus. Thường gặp nhất là sâu non của loài Hepialus armoricanus.
Ngoài ra còn 40 loài khác thuộc chi Hepialus cũng có thể bị Cordyceps sinensis ký sinh, và đôi khi có vài vật chủ là côn trùng khác. Mùa đông, sâu non sống trong lòng đất và gặp bào tử nấm phát tán, bị nhiễm nấm. Nấm hút hết dưỡng chất trong sâu khiến sâu chết và đến mùa hè, nấm phát triển và trồi lên mặt đất.
Quảng cáo mượn tích xưa, thiếu căn cứ
Trên một số website bán hàng, "hàng ngàn năm", "sách y học cổ xưa", "bài thuốc dân gian"... liên tục hiện lên trong những lời giới thiệu có cánh về đông trùng hạ thảo. Cách dẫn dắt khách hàng, người đọc về bề dày lịch sử, mô tả công dụng thần kỳ nhưng không đi kèm tài liệu cụ thể để kiểm chứng.
Trang teresaherbs.vn viết vị thuốc "đã được mô tả trong sách y học cổ xưa của Trung Quốc từ thời cổ đại" và nói nữ vận động viên Trung Quốc "đã phá vỡ kỷ lục Olympic" nhờ nó.
Tại teresaherbs.vn do Công ty cổ phần Dược phẩm và Thiết bị y tế Teresa là chủ thể đăng ký sử dụng, bài "5 lợi ích của đông trùng hạ thảo cho bộ não và cơ thể của bạn" có đoạn viết: "Nấm đông trùng hạ thảo đã được mô tả trong sách y học cổ xưa của Trung Quốc từ thời cổ đại". Cuốn sách được nhắc đến là sách nào, do ai biên soạn, là thông tin cần được làm rõ.
Website naan.vn, mang thương hiệu Yến Sào Na An của Công ty TNHH Nu Nest, mở đầu bài viết về đông trùng hạ thảo và bệnh tiểu đường bằng khẳng định: "Đông trùng hạ thảo được con người sử dụng từ hàng ngàn năm nay để cải thiện sức khỏe và chữa trị nhiều bệnh lý". Câu giới thiệu đồng thời đề cập lịch sử sử dụng và khả năng chữa bệnh, nhưng không kèm nguồn dẫn chứng uy tín.
Trong bài "Người tiểu đường dùng đông trùng hạ thảo có tốt không?", đăng ngày 29/4/2025 trên nhansamvang.vn, cửa hàng Nhân Sâm Vàng viết: "Đông trùng hạ thảo là bài thuốc dân gian từ xưa, có nhiều tác dụng hiệu quả trong việc chữa bệnh". Chữ "bài thuốc" gọi thẳng đông trùng hạ thảo là thuốc, còn chữ "từ xưa" không kèm mốc nào để kiểm.
Trên Ikute.vn của một hộ kinh doanh ở Hà Nội, có bày bán "Đông trùng hạ thảo Tây Tạng tự nhiên size 50 con", ghi "Hàng Vip", giá từ 3.800.000 tới 7.500.000 đồng. Phần giới thiệu sản phẩm mở đầu bằng câu: "Từ xưa đến nay, đông trùng hạ thảo Tây Tạng luôn được các thầy thuốc Đông y ca ngợi là một loại thần dược hiếm có". Câu quảng cáo không nêu thầy thuốc nào, sách nào, thời nào. Người mua cần bỏ ra từ 3,8 triệu tới 7,5 triệu đồng cho một sản phẩm mà lời giới thiệu dựa vào thông tin không ai kiểm chứng được.
Tương tự, một số trang như dongtrunghathaohimalaya.wordpress.com, samnamhan.wordpress.com và vuayen.vn, tràn ngập các quảng cáo: "Đông trùng hạ thảo được sử dụng trong nhiều thế kỷ để hỗ trợ điều trị rối loạn và suy giảm chức năng tình dục", "được người xưa xem là một loại thuốc tư bổ dược thiện, có thể chữa được bách hư bách tổn", "được xem là một loại 'thần dược' nổi tiếng từ xa xưa"... đều có mô-típ chung là dựa vào tích xưa để lấy lòng tin, đưa ra lời hứa chữa từng bệnh để bán đông trung hạ thảo.
Đó là cách quảng cáo nhắm vào việc tạo ấn tượng cho giá trị chữa bệnh của đông trùng hạ thảo và hàm ý đã được xác nhận qua nhiều thế hệ. Nhưng như bài viết đã phân tích, lịch sử sử dụng và bằng chứng về công dụng là hai vấn đề cần tiếp tục được xem xét, đối với dược liệu mang giá trị kinh tế rất lớn này.
(Còn nữa... )