Khởi nghiệp từ nghề cũ
Có thời, những lò nấu mật mía đỏ lửa ngày đêm dọc vùng ven sông Trà Khúc, tạo sinh kế cho hàng nghìn hộ dân Quảng Ngãi. Thế nhưng, khi vùng nguyên liệu thu hẹp, nhà máy đường chuyển lên Gia Lai, đầu ra bấp bênh, người dân lần lượt chặt bỏ mía để chuyển sang các loại cây trồng khác. Từ hơn 10.000ha trong thời kỳ phát triển, diện tích mía của Quảng Ngãi chỉ còn hơn 380ha vào năm 2021.
Giữa thời điểm nhiều người quay lưng với cây mía, chị Nguyễn Thị Thu Thủy (41 tuổi, xã Nghĩa Giang, Quảng Ngãi) lại quyết định chọn chính loại cây này để khởi nghiệp. Sau nhiều năm làm trong lĩnh vực du lịch, quản lý khách sạn tại TP. Hồ Chí Minh rồi tiếp tục làm việc ở đảo Lý Sơn, chị Thủy lại trở về quê để bắt đầu với nghề nấu mật mía truyền thống.
Năm 2016, vợ chồng chị đưa hai con nhỏ về Quảng Ngãi sinh sống. Đến khi đại dịch Covid-19 khiến ngành du lịch gần như đóng băng, chị bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về việc phát triển một sản phẩm từ chính quê hương mình.
Theo chị Thủy, cây mía phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng địa phương. Nếu được sản xuất theo hướng sạch, đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu thì vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Tuy nhiên, ý tưởng ấy ban đầu không nhận được nhiều sự đồng tình.
Chị tìm đến từng hộ dân, vận động họ trồng lại mía để doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm. Đáp lại chủ yếu là sự e dè, bởi nghề mật mía đã dần lụi tàn, không còn đem lại thu nhập cao cho bà con như lúc trước nữa.
Mía sau thu hoạch được làm sạch, bóc vỏ, ép bằng hệ thống máy, lọc nhiều lớp trước khi cô đặc bằng công nghệ chân không nhằm giữ hương vị tự nhiên
Không nản chí, chị tiếp tục tìm đến những vùng từng nổi tiếng với nghề nấu mật như Nghĩa Dũng, Nghĩa Dõng. Điều chị chứng kiến là nhiều lò mật truyền thống đã tắt lửa, chỉ còn vài hộ duy trì nghề bằng cách nấu đường phèn từ đường tinh luyện.
Bước ngoặt đến khi chị gặp bà Nguyễn Thị Liên (chủ vựa mía tại Nghĩa Thắng) vẫn kiên trì giữ vài héc ta mía dù đầu ra nhiều năm bấp bênh. Từ sự tin tưởng của bà Liên, vùng nguyên liệu đầu tiên được hình thành. Chị Thủy cam kết đầu tư nhà xưởng, thu mua toàn bộ sản lượng mía. Nhiều hộ dân sau đó cũng mạnh dạn quay lại với cây trồng từng gắn bó nhiều thế hệ.
Chế biến sâu mở đường cho mật mía xuất khẩu
Khó khăn chưa dừng lại khi những mẻ mật đầu tiên liên tục thất bại. Có mẻ quá đặc, có mẻ bị cháy, nhiều lần phải đổ bỏ hoàn toàn. Qua quá trình thử nghiệm, chị Thủy nhận ra nếu chỉ giữ cách làm truyền thống sẽ khó đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại.
Để đáp ứng yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp đã xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo các tiêu chuẩn ISO 22000 và HACCP, đồng thời chú trọng truy xuất nguồn gốc sản phẩm
Từ đó, chị thành lập Công ty CP Mật mía Miền Xanh, đầu tư khoảng 3,5 tỷ đồng xây dựng nhà xưởng tại xã Nghĩa Giang. Doanh nghiệp kết hợp kỹ thuật nấu mật truyền thống với công nghệ hiện đại.
“Mía sau thu hoạch được làm sạch, bóc vỏ, ép bằng hệ thống máy, lọc nhiều lớp trước khi cô đặc bằng công nghệ chân không nhằm giữ hương vị tự nhiên, đồng thời tạo chất lượng đồng đều. Toàn bộ quy trình không sử dụng phụ gia hay phẩm màu”-chị Thủy nói.
Để đáp ứng yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp đã xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo các tiêu chuẩn ISO 22000 và HACCP, đồng thời chú trọng truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Những bước đi này nhanh chóng mang lại kết quả. Năm 2024, chị Nguyễn Thị Thu Thủy đoạt giải Nhất Cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Quảng Ngãi lần thứ V.
Quan trọng hơn, vùng nguyên liệu mía từng bước được khôi phục. Từ vài héc ta ban đầu, đến nay diện tích liên kết đã mở rộng lên hơn 20ha với khoảng 20 hộ nông dân tham gia. Gia đình bà Nguyễn Thị Liên tăng diện tích từ 0,7ha lên 3,5ha. Doanh nghiệp thu mua mía với giá 1.300-1.500 đồng/kg, cao gần gấp đôi giai đoạn giá mía xuống thấp trong các năm 2017-2018.
Theo tính toán của doanh nghiệp, người trồng mía có thể đạt lợi nhuận khoảng 40-50 triệu đồng/ha ngay năm đầu tiên. Từ năm thứ hai đến năm thứ tư, lợi nhuận đạt 60-70 triệu đồng/ha mỗi năm, tạo động lực để nhiều hộ dân tiếp tục gắn bó với cây mía.
Không chỉ khôi phục vùng nguyên liệu, Công ty CP Mật mía Miền Xanh còn từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ. Hiện doanh nghiệp đã xây dựng mạng lưới hơn 200 đại lý và cửa hàng trên cả nước, đồng thời đưa sản phẩm vào một số hệ thống siêu thị.
Khoảng 80% sản lượng sản phẩm của công ty được tiêu thụ trong nước, 20% xuất khẩu chính ngạch sang Đài Loan (Trung Quốc), New Zealand, Australia và Philippines. Mỗi tháng, doanh nghiệp chế biến 100-150 tấn mía tươi, tạo ra khoảng 10-15 tấn mật thành phẩm. Doanh thu đạt hơn 2 tỷ đồng năm 2024, tăng lên khoảng 4 tỷ đồng năm 2025 và đặt mục tiêu 7 tỷ đồng trong năm 2026.
Trao đổi với phóng viên báo Công Thương, ông Võ Quốc Hùng, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Quảng Ngãi cho biết, ngành Công Thương đã đồng hành cùng doanh nghiệp trong các hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và kết nối thị trường.
“Không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, mật mía Quảng Ngãi đang dần trở thành một trong những hình ảnh quảng bá đặc trưng của vùng đất núi Ấn - sông Trà tại nhiều sự kiện xúc tiến đầu tư và giới thiệu đặc sản địa phương”-ông Hùng cho biết.
Từ một nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện của chị Nguyễn Thị Thu Thủy cho thấy khi kết hợp giữa đổi mới công nghệ, xây dựng thương hiệu, liên kết vùng nguyên liệu và mở rộng thị trường, những đặc sản địa phương hoàn toàn có thể tạo dựng chỗ đứng trên thị trường trong nước và quốc tế. Đây cũng là hướng đi đang góp phần nâng cao giá trị nông sản, thúc đẩy chế biến sâu và phát triển bền vững theo định hướng của ngành Công Thương.
UBND tỉnh Quảng Ngãi vừa ban hành quyết định công nhận và cấp Chứng nhận 14 sản phẩm, bộ sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2026, qua đó, ghi nhận những sản phẩm có chất lượng, giá trị thương mại và tiềm năng mở rộng thị trường, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Sản phẩm của công ty CP Mật mía Miền Xanh là một trong những sản phẩm được vinh danh.
