Nhiều du khách khi đến Quảng Ngãi luôn được giới thiệu về món đặc sản mà chỉ ở Quảng Ngãi mới có, đó là don. Don là loại vật nhuyễn thể giống như hến nhưng thịt dai và thơm hơn.
Rất khó lý giải vì sao tất cả các con sông ở miền Trung đều có đặc điểm, môi trường sống giống nhau nhưng ở sông Trà Khúc lại xuất hiện con don mà những dòng sông khác lại không có. Nhiều nơi có loại sinh vật giống tựa như thế như: hến, chắt chắt hay nghêu… tùy theo tên gọi của từng địa phương. Tuy nhiên, để tìm được vị ngọt, dai như don ở Quảng Ngãi thì chưa nơi nào có.
Cũng từ đó, nghề mưu sinh từ việc cào bắt loài nhuyễn thể này đem lại lợi nhuận kinh tế cho người dân cuối hạ lưu sông Trà Khúc. Theo người dân xã An Phú, nơi có nhiều người hành nghề cào don nhất thì thường vào tháng 2 đến tháng 8, khi mực nước sông Trà Khúc hạ thấp là lúc người cào don có ra phía bờ sông để mưu sinh.
Ông Năm Lớp (54 tuổi, thôn Phú Thọ, xã An Phú), con don chỉ ở nước lợ, vùi thân trong cát, ăn toàn phấn hương nơi thượng nguồn theo nước đổ về nên cùng với cá bống, don là loài thủy sản sạch nhất sông Trà Khúc.
Ông cũng chẳng nhớ nghề cào don có tự bao giờ. Chỉ biết rằng, những đứa trẻ lớn lên ở hai bờ sông Trà Khúc hàng ngày lặn ngụp ở bờ sông đã quen với vị ngọt dai của don.“Nhưng không phải ai cũng làm nghề cào don đâu. Thấy đơn giản, nhưng cần có sức bền, một chút kỹ thuật vả cả kinh nghiệm nữa”,ông Năm Lớp cười hiền.
Người ta gọi nghề cào don là nghề đi “thụt lùi” bởi người ta quàng chiếc gàu được chế tạo bằng các nan tre hoặc sắt, phía trên có sợi dây quấn ngang hông rồi đi lùi theo con nước. Chừng nào thấy nặng thì kéo lên để lấy don, rồi tiếp tục lùi lại.“Nếu con nước thuận, mỗi ngày cũng đủ kiếm chút tiền để sinh sống. Nên, nghề này chủ yếu là những người đã lớn tuổi làm, chứ mấy đứa trẻ không mấy mặn mà. Vừa phải dầm mình hàng tiếng đồng hồ dưới nước, vừa tốn sức”,bà Nguyễn Thị Hòa (52 tuổi, xã An Phú) nói.
Ở An Phú và xã Tịnh Khê hiện có hàng chục hộ dân sống bằng nghề cào don. Mỗi ngày, một lao động có thể khai thác khoảng một bao don, tương đương trên dưới 20kg nếu gặp con nước thuận lợi. Don không bán theo kí mà tính theo rổ. Mỗi rổ có giá khoảng 60.000 đồng trước khi được thương lái thu mua hoặc đưa đến các quán chuyên phục vụ món don trong vùng.
Để chế biến thành một tô don, người làm phải trải qua nhiều công đoạn từ làm sạch, luộc, tách thịt khỏi vỏ đến giữ lại phần nước luộc làm nước dùng.
Từ nguyên liệu mộc mạc ấy, người Quảng Ngãi đã sáng tạo nên nhiều món ăn như cháo don, don xào, nhưng nổi tiếng hơn cả vẫn là tô don ăn kèm bánh tráng nướng và ớt tươi. Vị ngọt thanh của don hòa cùng nước dùng đậm đà, cái giòn thơm của bánh tráng và vị cay nồng của ớt tạo nên hương vị riêng khó trộn lẫn. Nhờ đó, don trở thành món ăn nổi tiếng mà không nơi nào có.
