Giữ hồn làng nghề từ tình yêu với cây tre
Giữa nhịp phát triển của vùng đồng bằng sông Cửu Long, khi nhiều nghề truyền thống dần bị lãng quên trước sức ép của thị trường và sự thay đổi trong đời sống, vẫn có những con người lặng lẽ bền bỉ gìn giữ những giá trị xưa.
Tại xã Thuận Hòa, TP. Cần Thơ, câu chuyện của chị Trương Thị Bạch Thủy, Giám đốc Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết là minh chứng sinh động cho tinh thần dám nghĩ, dám làm, biến một nghề tưởng chừng mai một trở thành động lực phát triển kinh tế và gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Khmer.
Chị Trương Thị Bạch Thủy, Giám đốc Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết là minh chứng sinh động cho tinh thần dám nghĩ, dám làm. Ảnh: Thuỷ Tuyết.
Ít ai biết rằng, Thuận Hòa - địa phương trước đây thuộc huyện Châu Thành (Sóc Trăng cũ) từng là vùng đất nổi tiếng với nghề đan lát truyền thống những chiếc cần xé, rổ, rá, nia, giỏ xách bằng tre, hiện diện trong hầu hết các gia đình Khmer, gắn bó với đời sống sinh hoạt và sản xuất qua nhiều thế hệ.
Thế nhưng, sự xuất hiện của các sản phẩm nhựa, vật liệu công nghiệp cùng đầu ra bấp bênh khiến nghề truyền thống dần rơi vào cảnh đìu hiu. Người lớn tuổi vẫn còn giữ nghề nhưng không thể sống bằng nghề, còn lớp trẻ lần lượt rời quê tìm việc tại các khu công nghiệp.
"Tôi từng làm xong sản phẩm rồi phải tự mang đi bán, có khi cả tuần không có người mua",một xã viên lớn tuổi nhớ lại. Làng nghề đứng trước nguy cơ biến mất nếu không có một hướng đi mới.
Sinh ra và lớn lên trong gia đình nhiều đời làm nghề đan lát tại Bạc Liêu, chị Trương Thị Bạch Thủy sớm gắn bó với cây tre từ thuở nhỏ. Được mẹ truyền nghề, chị nhanh chóng thành thạo kỹ thuật và khi mới 17 tuổi đã mạnh dạn mở cơ sở sản xuất riêng.
Những chiếc cần xé, rổ, rá, nia, giỏ xách bằng tre đã vươn tới nhiều thị trường nước ngoài như: Thụy Sĩ, Thái Lan, Mỹ, Trung Quốc và Campuchia. Ảnh: Thuỷ Tuyết.
Trong quá trình tìm kiếm vùng nguyên liệu, chị nhận thấy Thuận Hòa hội tụ đầy đủ điều kiện để phát triển nghề mây tre đan: nguồn tre dồi dào, người dân khéo tay và đặc biệt là truyền thống nghề lâu đời của đồng bào Khmer.
"Tôi thấy nơi đây có nguyên liệu, có lao động nhưng nghề đang mất dần. Tôi luôn tự hỏi, tại sao không tận dụng chính những lợi thế ấy để tạo việc làm cho người dân và giữ lại nghề truyền thống?", chị Thủy chia sẻ. Từ suy nghĩ ấy, Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết ra đời.
Không chỉ tổ chức lại sản xuất, hợp tác xã còn mạnh dạn đổi mới thiết kế, đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và quốc tế.
Đến nay, hợp tác xã đã phát triển hơn 700 mẫu sản phẩm, từ đồ gia dụng, quà lưu niệm, sản phẩm trang trí đến các dòng hàng phục vụ nhà hàng, khách sạn, khu nghỉ dưỡng.
Mỗi năm, giá trị hàng xuất khẩu đạt trung bình khoảng 2 tỷ đồng, với thị trường trải rộng tại 5 quốc gia gồm Thụy Sĩ, Thái Lan, Mỹ, Trung Quốc và Campuchia.
Trao sinh kế, gìn giữ bản sắc Khmer
Điều làm nên giá trị lớn nhất của Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết không chỉ nằm ở doanh thu hay những đơn hàng xuất khẩu mà chính là khả năng tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Hiện hợp tác xã tạo việc làm cho hơn 200 lao động, trong đó khoảng 85% là người dân tộc Khmer. Đặc biệt, phần lớn lao động là phụ nữ, người lớn tuổi và những người không có điều kiện làm việc xa nhà.
Khác với trước đây, các xã viên được hợp tác xã cung cấp nguyên liệu tận nơi, nhận sản phẩm sau khi hoàn thiện và không còn phải tự tìm đầu ra. Nhờ vậy, nhiều phụ nữ Khmer có thể vừa chăm sóc gia đình vừa có nguồn thu nhập ổn định.
Chị Thạch Thị Thu cho biết, nghề đan được mẹ chồng truyền lại từ nhiều năm trước nhưng trước đây thu nhập rất bấp bênh."Từ khi tham gia hợp tác xã, tôi chỉ tập trung làm nghề, không còn lo tìm nơi tiêu thụ, mỗi tháng tôi có thể kiếm từ 4 - 5 triệu đồng, vừa có thêm thu nhập vừa chăm lo được gia đình".
Với chị Lâm Xà Bệnh, người đã hơn 20 năm gắn bó với nghề, hợp tác xã không chỉ giúp ổn định cuộc sống mà còn mang lại niềm vui khi nghề truyền thống của cha ông tiếp tục được gìn giữ.
Không dừng ở việc sản xuất thủ công mỹ nghệ, chị Thủy còn mạnh dạn đưa sản phẩm tre trúc bước vào không gian sống hiện đại các công trình nhà tre, quán cà phê, homestay, resort, khu nghỉ dưỡng...mở ra hướng phát triển mới cho cây tre Việt.
Đặc biệt, chị đang từng bước xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề. Trên diện tích gần 5.000m² hiện có, hợp tác xã tiếp tục mở rộng thêm khu trải nghiệm và lưu trú khoảng 1.000m², giúp du khách trực tiếp tham gia các công đoạn từ chọn tre, chẻ nan, đan lát đến hoàn thiện sản phẩm.
Đây cũng là không gian để giới thiệu văn hóa Khmer, ẩm thực địa phương, trong đó có hoạt động trải nghiệm giã cốm dẹp và nhiều nét đẹp truyền thống của vùng đất Thuận Hòa.
Theo chị Thủy, mục tiêu lớn nhất là đưa du lịch trở thành cầu nối để nhiều người biết hơn về văn hóa làng nghề. Khi du khách tự tay làm ra một sản phẩm, họ sẽ hiểu giá trị của nghề truyền thống và thêm yêu văn hóa địa phương.
Song song đó, hợp tác xã cũng đang phối hợp với chính quyền xây dựng vùng nguyên liệu tre, ứng dụng công nghệ xử lý nguyên liệu nhằm tăng độ bền, hạn chế mối mọt và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu.
Tuy nhiên, theo chị Thủy, trở ngại lớn nhất hiện nay vẫn là nguồn kinh phí để mở rộng quy mô sản xuất và đầu tư hoàn thiện khu du lịch trải nghiệm. Dù đã nhận được sự quan tâm, hỗ trợ từ chính quyền địa phương, các chính sách hiện có vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Chị mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ về nguồn vốn để mở rộng sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và quảng bá mạnh hơn thương hiệu làng nghề Thuận Hòa.
Chị được công nhận là Nghệ nhân cấp quốc gia ngành mây tre đan; đạt Giải Nhất cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp, phát huy tiềm năng bản địa cấp quốc gia; Giải Đặc biệt cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp khu vực; nhiều sản phẩm đạt OCOP, sản phẩm nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh và cấp vùng.
Bên cạnh đó, chị còn được nhận Bằng khen của Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ, Bằng khen của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, Liên minh Hợp tác xã thành phố cùng nhiều danh hiệu trong các phong trào thi đua yêu nước.
Đó không chỉ là phần thưởng dành cho một nữ giám đốc tâm huyết mà còn là sự ghi nhận đối với hành trình hồi sinh một làng nghề truyền thống đang từng ngày lan tỏa giá trị kinh tế, văn hóa và cộng đồng.
Từ những nan tre mộc mạc, chị Trương Thị Bạch Thủy đã dệt nên câu chuyện đẹp về khởi nghiệp, bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế cho hàng trăm lao động Khmer. Hành trình ấy đang góp phần đưa làng nghề Thuận Hòa trở thành điểm sáng trong phát triển kinh tế gắn với gìn giữ bản sắc và du lịch cộng đồng ở TP. Cần Thơ.
