(Công Thương) - Công nghiệp chế biến chế tạo năm 2025 tăng gần 10%, cao nhất bảy năm, nhưng tỷ trọng trong GDP vẫn chưa chạm trần 25%, còn cách mục tiêu 28% năm 2030 tới 3,3 điểm phần trăm. Con số ấy nói gì về tự chủ và vì sao lời giải lại bắt đầu từ nghị trường Quốc hội?
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa trên nền tảng khoa học, công nghệ và một nền công nghiệp tự chủ là tư tưởng xuyên suốt Văn kiện Đại hội XIV của Đảng. Cụ thể hóa định hướng đó, ngày 21/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có buổi làm việc về phát triển công nghiệp vật liệu. Kết luận buổi làm việc tại Thông báo số 66-TB/VPTW ngày 25/5/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, chiến lược; giao xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045, theo ba nhóm vật liệu cơ bản, chiến lược, tương lai và nguyên tắc ba không: không xuất thô, không khai thác bằng mọi giá, không đánh đổi môi trường. Một chủ trương lớn đã được định hình ở tầm cao nhất. Vấn đề còn lại là biến chủ trương ấy thành pháp luật, thành nguồn lực, thành hiện thực.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên chủ trì Hội thảo "Công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới" diễn ra hôm 15/6/2026.
Và đó chính là lúc vai trò của Quốc hội hiện lên ở vị trí trung tâm. Là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Quốc hội giữ quyền lập pháp, quyết định những vấn đề trọng đại và giám sát tối cao, tức nắm trong tay đúng những công cụ để chuyển hóa định hướng chính trị của Đảng thành hành lang pháp lý cho cả nền kinh tế. Chủ động từ sớm, từ xa, ngày 15/6/2026, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tổ chức Hội thảo "Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới" dưới sự chỉ đạo của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên với báo cáo đề dẫn và 36 bài tham luận từ các bộ, ngành, viện nghiên cứu, hiệp hội, địa phương, các trường đại học cùng nhiều tập đoàn đầu ngành.
Hội thảo không dừng ở một diễn đàn học thuật. Đó là bước đi lập pháp đầu tiên đưa nhiệm vụ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao vào nghị trình của Quốc hội: nhận diện sáu nhóm vật liệu chiến lược và danh mục sản phẩm cơ khí trọng điểm để dồn lực thay vì dàn trải; xây nền móng cho Luật Công nghiệp trọng điểm đang được soạn thảo và mở đường cho một nghị quyết chuyên đề của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển sản phẩm cơ khí giai đoạn 2026 đến 2045. Từ phòng làm việc của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến hội trường Quốc hội là một mạch liền, đó là từ tầm nhìn chiến lược của Đảng đến cây bút lập pháp đưa tầm nhìn ấy vào cuộc sống.
Mở đầu loạt bài này, Báo Công Thương đi từ nghịch lý trung tâm của hai ngành công nghiệp nền tảng. Một nghịch lý mà chỉ cần đặt hai con số cạnh nhau là thấy rõ: sản lượng và kim ngạch cùng lập kỷ lục, nhưng năng lực tự chủ vẫn hụt hơi. Doanh nghiệp cơ khí trong nước mới đáp ứng được khoảng một phần ba nhu cầu thị trường máy móc thiết bị. Đó là điểm xuất phát của câu chuyện này.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 2
Năm 2025 khép lại với một bảng thành tích công nghiệp rực rỡ. Công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 9,97%, mức cao nhất trong cả giai đoạn 2019 đến 2025, tiếp tục giữ vai trò đầu kéo của nền kinh tế. Xuất khẩu nhóm công nghiệp chế biến năm 2024 đã đạt 356,74 tỷ USD, chiếm 88,0% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa 405,53 tỷ USD. Riêng nhóm điện tử, máy tính và linh kiện lần đầu vượt mốc 100 tỷ USD xuất khẩu trong năm 2025. Nhìn vào những con số đó, dễ tin rằng Việt Nam đã là một cường quốc chế tạo đang lên.
Nhưng có một con số khác đứng yên một cách bướng bỉnh. Tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP vẫn loanh quanh 24,7%, chưa chạm nổi trần 25%. Trong khi đó, Văn kiện và Nghị quyết Đại hội XIV đặt mục tiêu khu vực này đạt khoảng 28% GDP vào năm 2030, tức còn cách hiện trạng tới 3,3 điểm phần trăm, một khoảng cách lớn cho chặng đường chỉ vài năm. Sản lượng lập kỷ lục, kim ngạch lập kỷ lục, vậy vì sao tỷ trọng giá trị trong nền kinh tế lại không nhúc nhích?
Câu trả lời nằm ở một chữ: lõi. Phần lớn giá trị mà bảng thành tích kia tạo ra rơi vào các công đoạn lắp ráp và gia công, nơi giá trị gia tăng để lại trong nước rất mỏng, còn phần lõi của chuỗi giá trị, gồm vật liệu thượng nguồn, máy công cụ, linh kiện cốt lõi, thiết kế và thương hiệu, phần nhiều vẫn nằm ngoài tay doanh nghiệp Việt. Cùng nhóm điện tử vượt 100 tỷ USD ấy, khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm tới khoảng 96% kim ngạch xuất khẩu; riêng mặt hàng điện thoại, doanh nghiệp FDI xuất gần như toàn bộ giá trị nhưng lại nhập tới khoảng 80% giá trị linh kiện. Nói cách khác, một phần lớn số liệu thống kê ghi là "xuất khẩu của Việt Nam" thực chất là dòng hàng đi qua lãnh thổ Việt Nam, để lại đây tiền công lắp ráp và một ít giá trị nội địa hóa, rồi đi sang các nước khác.
Đây chính là nghịch lý trung tâm mà mọi mũi phân tích đều chạm tới: vấn đề của hai ngành công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo không phải là quy mô sản lượng, vì sản lượng đã nhiều, mà là độ sâu của tự chủ. Khoảng cách 3,3 điểm phần trăm tới mục tiêu 2030 sẽ không thể lấp bằng cách lắp ráp thêm vài dây chuyền nữa. Nó chỉ được lấp khi phần giá trị lõi được kéo về trong nước.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 3
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 4
Nghịch lý ấy hiện rõ nhất khi đọc lực lượng doanh nghiệp theo chiều dọc của chuỗi giá trị, từ hạ nguồn gần người tiêu dùng ngược lên thượng nguồn vật liệu và công nghệ. Một quy luật đảo chiều lộ ra: càng xuống thấp, gần thị trường và thâm dụng vốn vừa phải, doanh nghiệp nội càng mạnh; càng lên cao, vào lõi công nghệ và thâm dụng vốn lớn, sân chơi càng nghiêng về khối ngoại hoặc bỏ trống.
Ở phần hạ nguồn, người Việt đã dẫn dắt thật sự, không còn là khách trên sân nhà. Thép cuộn cán nóng, tôn mạ, xe điện thương hiệu Việt đều đã có những cái tên dẫn đầu thị trường trong nước, chứng minh doanh nghiệp Việt hoàn toàn đủ sức làm chủ những mắt xích mà nhiều người từng nghĩ chỉ dành cho người khổng lồ nước ngoài. Bức tranh ấy sẽ được loạt bài này phân tích kỹ ở kỳ sau, khi soi vào bản đồ làm chủ chuỗi giá trị.
Nhưng chỉ cần đi ngược lên một vài nấc, bức tranh đổi màu. Cơ khí nội mới đáp ứng khoảng 32% nhu cầu thị trường máy móc thiết bị, phần còn lại nhập khẩu. Trong điện thoại, tỷ lệ linh kiện nhập lên tới khoảng 80% giá trị. Trong điện tử, khối FDI nắm khoảng 96% kim ngạch xuất khẩu. Cùng một đất nước, cùng một thời điểm, hai đầu chuỗi cho hai bức tranh sở hữu trái ngược hẳn nhau.
Vì sao một logics đã thắng ở hạ nguồn lại không tự nhân lên ở thượng nguồn? Một phần câu trả lời nằm ở chỗ khối FDI tuy tạo ra phần lớn kim ngạch và việc làm trong điện tử, bán dẫn và một phần cơ khí nặng, nhưng liên kết với doanh nghiệp nội còn lỏng lẻo, nên công nghệ ít lan tỏa sang trong nước. Nội địa hóa điện tử vì thế vẫn ở mức rất thấp ngay cả khi nhóm này đã vượt 100 tỷ USD xuất khẩu. Phát triển lực lượng doanh nghiệp hai ngành, do đó, không phải là dựng thêm nhà máy lắp ráp, mà là kéo cho được phần giá trị lõi về nội địa.
Trường hợp Tổng công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam (VEAM) là một minh chứng, doanh nghiệp này đã cô đọng căn bệnh của khối doanh nghiệp nhà nước trong cơ khí. Báo cáo của VEAM tại hội thảo cho thấy, năm 2024, VEAM đạt lợi nhuận sau thuế 7.421 tỷ đồng, một con số đẹp trên báo cáo tài chính. Nhưng bóc lớp vỏ ra thì phần áp đảo của khoản lãi ấy, tới 6.730 tỷ đồng, đến từ cổ tức các liên doanh Honda, Toyota, Ford mà VEAM góp vốn; còn doanh thu thuần từ chính hoạt động cơ khí lõi chỉ vỏn vẹn 4.118 tỷ đồng. Một tổng công ty cơ khí đầu ngành của nhà nước đang sống chủ yếu bằng vai trò cổ đông trong các liên doanh lắp ráp của nước ngoài, chứ không phải bằng sản phẩm cơ khí do chính mình làm ra. Đó là chỉ dấu cảnh báo rõ nhất về năng lực chế tạo lõi và là lý do vì sao bài toán đặt ra không phải tăng sản lượng, mà là hình thành cho được một lớp doanh nghiệp đầu chuỗi.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 5
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 6
Nếu nghịch lý nội ngoại là trục ngang thì nút cổ chai vật liệu và thiết bị thượng nguồn là trục dọc của toàn bộ vấn đề. Kinh nghiệm thế giới chỉ ra một quy luật ít người để ý: trong chuỗi vật liệu và chế tạo, quyền lực bền vững thường nằm ở những mắt xích thượng nguồn ẩn mà người tiêu dùng không bao giờ nhìn thấy. Đây là lý do nhiều nước đi sau mắc kẹt mãi ở khâu lắp ráp giá trị thấp: họ làm phần dễ thấy mà không nắm mắt xích quyết định.
Ở Việt Nam, nút thắt ấy hiện ra rất cụ thể tại ba điểm.Thứ nhấtlà cuộn cán nóng, đầu vào thiết yếu cho thép cán nguội, tôn mạ, ống thép, đóng tàu và cơ khí, mà tổng công suất trong nước vẫn chưa đủ cầu, buộc Việt Nam phải nhập khẩu thép quy mô lớn mỗi năm.Thứ hailà đất hiếm và vật liệu chiến lược, nơi mệnh đề "giàu tài nguyên nhưng chế biến sâu yếu" hiện ra kinh điển nhất: tài nguyên nằm trong lòng đất mới là tiềm năng, chưa phải sức mạnh.Thứ bavà là lỗ hổng sâu nhất về chất là máy công cụ, hay còn gọi là máy cái, loại thiết bị nền dùng để chế tạo ra mọi sản phẩm cơ khí khác, là cỗ máy làm ra các cỗ máy; không làm chủ máy cái thì rất khó nói tới tự chủ chế tạo, vì khi đó trần công nghệ của cả nền cơ khí bị quyết định bởi người bán thiết bị.
Ba điểm nghẽn này cộng lại cho thấy thượng nguồn vật liệu và máy công cụ chính là nơi quyền tự chủ của hai ngành được định đoạt. Mỗi điểm là một câu chuyện dài về tài nguyên, công nghệ và thể chế, sẽ được loạt bài này mổ xẻ tường tận ở các kỳ tiếp theo. Ở đây, chỉ cần ghi nhận một điều: chừng nào ba nút thắt thượng nguồn còn bỏ ngỏ, chừng đó nghịch lý một phần ba còn nguyên.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 7
Điều đáng nói là nghịch lý một phần ba không phải một thử thách bất biến. Đây có lẽ là thời điểm cửa sổ chính sách mở rộng nhất trong nhiều năm để xử lý đúng chỗ trống cốt lõi của hai ngành, với một mạch chủ trương liền từ trên xuống.
Ở tầng cao nhất, Văn kiện và Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã chốt mô hình công nghiệp tự lực, tự chủ, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại, cùng khát vọng tăng trưởng hai con số. Trên mạch đó, buổi làm việc ngày 21/5/2026 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về phát triển công nghiệp vật liệu, với kết luận được ban hành tại Thông báo số 66-TB/VPTW ngày 25/5/2026 đã xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, chiến lược, và giao xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Định hướng này dựng một khung ba nhóm vật liệu, gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai, kèm ba quan điểm"không xuất thô, không khai thác bằng mọi giá, không đánh đổi môi trường". Đây là cú hích chính trị cao nhất mở đường cho phát triển công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí chế tạo trong giai đoạn mới.
Ở tầng thể chế, hai mái nhà chính sách đang hình thành để hợp nhất những mảnh rời rạc. Trục thứ nhất là Luật Công nghiệp trọng điểm - đạo luật khung được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho công nghiệp nền tảng, vật liệu, cơ khí, bán dẫn, công nghệ số và năng lượng. Trục thứ hai là một nghị quyết chuyên đề của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển sản phẩm cơ khí giai đoạn 2026 đến 2045. Cùng với chuyển động hợp nhất đầu mối quản lý nhà nước về tài nguyên và chế biến, hai mái nhà thể chế này hứa hẹn lần đầu tiên cho phép quy hoạch toàn chuỗi, từ tài nguyên qua chế biến tới mặt bằng sản xuất, trong một mối. Chi tiết quá trình xây dựng và lựa chọn thể chế ấy sẽ được loạt bài phân tích ở những kỳ sau.
Như vậy, mạch chủ trương ấy không tách rời lời giải mà hội thảo Quốc hội ngày 15/6/2026 đang định hình: nhận diện sáu nhóm vật liệu chiến lược và danh mục sản phẩm cơ khí trọng điểm để dồn lực thay vì dàn trải. Tinh thần xuyên suốt là "chọn điểm tựa rồi dồn lực", thay vì rải đều một cách dàn trải như nhiều năm qua.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 8
Câu chuyện tự chủ công nghiệp nền tảng, xét cho cùng, không phải là chuyện mới của riêng năm 2026. Nó là một mạch tư tưởng đã chảy suốt chiều dài dựng nước thời hiện đại. Trong những ngày kháng chiến gian khó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chốt một đường lối:"Kháng chiến nhất định thắng lợi nhưng phải trường kỳ gian khổ, tự lực cánh sinh. Tự lực cánh sinh để vượt mọi khó khăn, chịu đựng gian khổ để chiến đấu trường kỳ" (Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 8, tr.298 đến 299). Bước vào giai đoạn xây dựng kinh tế, Người tiếp tục đặt phương châm "Tự lực cánh sinh, tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm"(sđd, tập 11, tr.237).
Tự lực cánh sinh thời ấy là tự lực trong khôi phục công nghiệp, trong tăng gia sản xuất ở miền Bắc. Tự chủ hôm nay là tự chủ trong công nghiệp nền tảng, trong chuỗi cung ứng vật liệu chiến lược, trong công nghệ lõi. Hai phương châm cách nhau bảy thập niên nhưng cùng một nguyên tắc gốc: nền kinh tế Việt Nam phải đứng vững trên đôi chân của chính người Việt Nam. Đặt mạch tư tưởng ấy cạnh nghịch lý một phần ba, lời giải hiện ra không phải ở việc đếm thêm bao nhiêu tỷ USD kim ngạch, mà ở chỗ phần giá trị lõi nằm trong hay ngoài tay doanh nghiệp Việt.
Thế giới đã cho thấy điều đó là làm được, với một điều kiện. Không một nền kinh tế nào leo lên đỉnh chuỗi giá trị mà thiếu bàn tay nhà nước kiến tạo bền bỉ qua nhiều thập niên, và cũng không nước nào thành công bằng cách dàn trải. Mỗi nước một con đường, nhưng chung một công thức: chọn điểm tựa rồi dồn lực, thay vì rải đều.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 9
Trở lại điểm xuất phát: nghịch lý một phần ba không phải "bản án" mà là một bài toán đã có lời giải đang được khởi thảo. Khoảng cách 3,3 điểm phần trăm tới mục tiêu 2030 sẽ được lấp không phải bằng thêm một dây chuyền lắp ráp, mà bằng từng mắt xích lõi được kéo về: một cuộn cán nóng tự chủ, một nhà máy tinh luyện đất hiếm, một dòng máy công cụ mang tên Việt.
Điều khác biệt của năm 2026 là lời giải ấy không còn dừng ở những kiến nghị rời rạc. Nó đang được nâng lên tầm thể chế, theo đúng mạch liền từ tầm nhìn của Đảng tại Đại hội XIV và Thông báo số 66-TB/VPTW, qua bàn nghị sự của Quốc hội tại hội thảo ngày 15/6/2026, tới hai trục pháp lý là Luật Công nghiệp trọng điểm và nghị quyết chuyên đề của Quốc hội về cơ khí. Quốc hội, với quyền lập pháp, quyết định những vấn đề trọng đại và giám sát tối cao, chính là nơi định hướng chính trị được chuyển hóa thành hành lang pháp lý, thành nguồn lực, thành hiện thực.
Cửa sổ chính sách đang mở. Việc còn lại là dồn lực cho đúng chỗ và làm tới cùng. Loạt bài này sẽ lần lượt đi vào từng mắt xích của lời giải ấy: từ bản đồ làm chủ chuỗi giá trị, qua ba nút thắt thượng nguồn, đến cách thế giới đã đi và con đường thể chế Việt Nam đang chọn.
Mở 'cửa sổ vàng' cho công nghiệp nền tảng: Quốc hội thể chế hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Bài 1: Nghịch lý một phần ba và lời giải từ nghị trường Quốc hội - 10
