ASEAN - một trong những thị trường quan trọng nhất của Việt Nam
Ba thập niên kể từ khi chính thức gia nhập ASEAN, Việt Nam đã chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong quan hệ kinh tế - thương mại với khu vực. Theo Cục Hải quan, Bộ Tài chính, từ mức trao đổi thương mại chỉ hơn 3 tỷ USD vào những năm đầu gia nhập ASEAN (1995), đến năm 2025, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và ASEAN đã đạt xấp xỉ 91 tỷ USD, tăng gần 30 lần. Con số ấy không chỉ phản ánh sự mở rộng về quy mô giao thương mà còn cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của ASEAN trong chiến lược phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế của Việt Nam.
Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN đạt 38,4 tỷ USD, tăng 3,8%; nhập khẩu từ ASEAN đạt 52,5 tỷ USD, tăng 12%. Việt Nam nhập siêu từ ASEAN 14,19 tỷ USD, tăng khoảng 4 tỷ USD so với năm 2024.
Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong những tháng đầu năm 2026. Chỉ trong 5 tháng đầu năm, Việt Nam đã xuất khẩu sang thị trường ASEAN 18,5 tỷ USD, tăng 16,9%; đồng thời nhập khẩu từ khu vực này đạt 27,1 tỷ USD, tăng 21,6%.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, nền tảng quan trọng tạo nên sự phát triển mạnh mẽ đó chính là quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng của Việt Nam trong khuôn khổ ASEAN.
Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 và tham gia Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) từ ngày 1/1/1996. Sau đó là Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) cùng hàng loạt cơ chế hợp tác kinh tế khu vực khác. ASEAN cũng là trung tâm của nhiều hiệp định thương mại tự do với các đối tác lớn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, New Zealand và Ấn Độ. Bên cạnh đó còn có Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP).
"Trong khuôn khổ ASEAN, chúng ta tham gia rất nhiều hiệp định thương mại tự do. Chính điều đó đã giúp thương mại giữa Việt Nam và ASEAN phát triển rất mạnh",TS Lê Quốc Phương nhận định.
Một lợi thế khác đến từ vị trí địa lý. ASEAN là khu vực gồm các quốc gia láng giềng, khoảng cách địa lý gần, tạo điều kiện thuận lợi cho lưu chuyển hàng hóa và kết nối chuỗi cung ứng.
Sau 30 năm gia nhập ASEAN, khu vực này đã trở thành một trong những thị trường xuất nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam. Nếu xét theo quy mô xuất khẩu, ASEAN hiện đứng khoảng thứ tư của Việt Nam, chỉ sau Mỹ, Trung Quốc và Hàn Quốc. Điều đó cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của khu vực đối với tăng trưởng kinh tế và hoạt động thương mại của Việt Nam.
Nhờ các hiệp định như AFTA, ATIGA, RCEP và các FTA ASEAN+, nhiều dòng thuế quan giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã giảm xuống mức rất thấp, phổ biến chỉ còn khoảng 0-5%. Đây là yếu tố quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường ASEAN thuận lợi hơn, đồng thời thúc đẩy dòng chảy thương mại nội khối ngày càng sôi động.
Hiện nay, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN khá đa dạng. Từ các sản phẩm công nghiệp như điện tử, điện thoại, thép, dệt may, vật liệu xây dựng đến các mặt hàng nông sản như gạo, thủy sản và cà phê đều hiện diện ngày càng rõ nét tại thị trường khu vực.
Nâng cao năng lực doanh nghiệp để tận dụng cơ hội từ ASEAN
Bên cạnh thương mại, đầu tư cũng là một trụ cột quan trọng trong quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và ASEAN. Theo TS Lê Quốc Phương, ASEAN hiện là một trong những khu vực đầu tư lớn nhất vào Việt Nam. Trong đó, Singapore luôn nằm trong nhóm nhà đầu tư hàng đầu, còn Malaysia và Thái Lan cũng có nhiều dự án đầu tư quy mô lớn tại Việt Nam. Ở chiều ngược lại, ASEAN cũng là một trong những khu vực đầu tư ra nước ngoài quan trọng của doanh nghiệp Việt Nam, với các địa bàn như Lào, Campuchia, Philippines và Indonesia.
Mối liên kết giữa thương mại và đầu tư đã góp phần nâng cao vị thế kinh tế của Việt Nam, đồng thời giúp nền kinh tế tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. Việt Nam nhập khẩu nhiều linh kiện từ Thái Lan, Malaysia hay Singapore để phục vụ sản xuất, lắp ráp trong nước trước khi tiêu dùng hoặc xuất khẩu sang các thị trường khác. Điều đó cho thấy Việt Nam đang ngày càng gắn kết sâu với mạng lưới sản xuất ASEAN.
Trong cơ cấu thương mại hiện nay, ASEAN là nguồn cung lớn về máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu đầu vào phục vụ sản xuất. Năm 2025, nhập siêu từ ASEAN vượt 14 tỷ USD. Các nhóm hàng nhập khẩu chủ lực gồm máy vi tính, linh kiện điện tử, máy móc thiết bị, phụ tùng và xăng dầu.
Theo Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam,g Việt Nam còn sở hữu một lợi thế đặc biệt khi nằm giữa ASEAN và Trung Quốc - một trong những thị trường lớn nhất thế giới. Nếu tận dụng tốt vị trí địa lý chiến lược này, Việt Nam có thể trở thành một trung tâm logistics của ASEAN.
Hiện nay, hệ thống cảng biển lớn như Hải Phòng và TP. Hồ Chí Minh đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới logistics khu vực. Khi thương mại nội khối ASEAN tiếp tục gia tăng, vai trò trung chuyển hàng hóa của Việt Nam cũng sẽ được nâng lên tương ứng.
Tuy nhiên, cơ hội luôn đi cùng thách thức. Theo TS Lê Quốc Phương, ASEAN càng mở cửa thì mức độ cạnh tranh càng gay gắt. Việc các quốc gia trong khu vực không ngừng nâng cao năng lực sản xuất, cải thiện môi trường kinh doanh và đẩy mạnh đổi mới công nghệ đặt ra yêu cầu tương tự đối với doanh nghiệp Việt Nam.
Để tận dụng hiệu quả hơn thị trường ASEAN trong giai đoạn tới, TS Lê Quốc Phương cho rằng điều quan trọng nhất vẫn là nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa. Cùng với đó là xây dựng được thương hiệu Việt Nam vững mạnh ngay trong thị trường ASEAN trước khi mở rộng ra các thị trường quốc tế.
Muốn làm được điều đó, doanh nghiệp cần nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng hàm lượng công nghệ, cải thiện năng lực quản trị, xây dựng hệ thống phân phối hiệu quả và có chiến lược marketing bài bản hơn. Khi thương hiệu được khẳng định, giá trị hàng hóa sẽ gia tăng và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam cũng được củng cố.
Bên cạnh đó, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như ATIGA hay RCEP tiếp tục là yếu tố quan trọng để thúc đẩy thương mại và đầu tư trong khu vực. Tuy nhiên, theo TS Lê Quốc Phương, yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là năng lực của doanh nghiệp Việt Nam.
Việt Nam cũng cần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, gia tăng giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu và đặc biệt là nâng hàm lượng công nghệ trong hàng hóa. Đây là nền tảng để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời nâng cao vị thế của Việt Nam trong thương mại quốc tế.
Sau 30 năm đồng hành cùng ASEAN, thương mại Việt Nam đã có những bước phát triển vượt bậc cả về quy mô, cơ cấu và mức độ hội nhập. Chặng đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức, nhưng với nền tảng hội nhập đã được xây dựng và sự lớn mạnh của cộng đồng doanh nghiệp trong nước, ASEAN sẽ tiếp tục là không gian kinh tế quan trọng để Việt Nam mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị khu vực.
Từ ngày 9 đến 10/6, thủ đô Hà Nội sẽ đón hơn 500 đại biểu đến tham dự Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) lần thứ ba với chủ đề "Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Phát triển lấy người dân làm trung tâm". Đây là sự kiện đối ngoại đa phương cấp cao lớn đầu tiên do Việt Nam chủ trì sau Đại hội Đảng lần thứ XIV, bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp. Sự kiện cũng được kỳ vọng sẽ nâng tầm thương mại Việt Nam – ASEAN thời gian tới.
