Chọn đúng mô hình để biến nhu cầu thành dự án
Tại sự kiện Cà phê Net Zero số 45 với chủ đề “Điện mặt trời và DPPA: Từ nhu cầu điện xanh đến dự án khả thi” diễn ra sáng 26/9, ông Nguyễn Phú Hiển, Giám đốc PV New Tech, chia sẻ kinh nghiệm thực tế trong phát triển dự án điện mặt trời, đấu nối và mua bán điện trực tiếp. Theo ông Hiển, sau khoảng 6-8 năm phát triển rộng rãi tại Việt Nam, điện mặt trời đã trở thành giải pháp quen thuộc với hộ gia đình, nhà xưởng và cơ sở sản xuất. Thị trường hiện bước sang giai đoạn đòi hỏi cách tiếp cận cụ thể hơn. Doanh nghiệp phải tính toán lắp ở đâu, quy mô bao nhiêu, lựa chọn mô hình đầu tư nào và hệ thống có phù hợp với nhu cầu sử dụng điện hay không.
Hiện có ba mô hình phổ biến. Với mô hình thứ nhất, khách hàng tự bỏ vốn mua thiết bị hoặc thuê nhà thầu thi công, sau đó hưởng phần tiết kiệm từ điện mặt trời. Mô hình thứ hai là nhà đầu tư bỏ vốn lắp đặt hệ thống tại cơ sở của khách hàng, khách hàng sử dụng điện và thanh toán theo lượng điện tiêu thụ. Mô hình này bắt đầu phổ biến từ khoảng năm 2021.
Mô hình thứ ba là mua bán điện qua lưới quốc gia. Cơ chế này được hình thành về mặt pháp lý từ năm 2024 và tiếp tục được điều chỉnh trong các quy định sau đó. Đây cũng là hướng được nhóm khách hàng công nghiệp quan tâm khi muốn tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo. Mỗi mô hình có cách huy động vốn, phân chia lợi ích, vận hành và mức độ rủi ro khác nhau. Vì vậy, theo ông Hiển, không có một phương án phù hợp với mọi khách hàng.
Đối với doanh nghiệp sản xuất, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) mở thêm lựa chọn tiếp cận nguồn điện tái tạo. Với hình thức mua bán qua đường dây riêng, nguồn điện có thể được truyền trực tiếp từ dự án đến nhà máy. Với hình thức qua lưới quốc gia, bên phát điện và bên sử dụng điện ở những khu vực khác nhau có thể thực hiện giao dịch theo cơ chế hợp đồng phù hợp. Nhu cầu này ngày càng rõ ở các doanh nghiệp xuất khẩu, nhất là doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, khi yêu cầu về môi trường và sử dụng năng lượng tái tạo ngày càng được quan tâm.
Tuy nhiên, theo ông Hiển, có nhu cầu điện xanh mới chỉ là điểm khởi đầu. Để hình thành một dự án cụ thể, doanh nghiệp phải tính đến quyền sử dụng nhà xưởng, hệ thống điện hiện hữu, đấu nối, hợp đồng mua bán điện, thời hạn thuê nhà xưởng và phương thức thanh toán.
Một trường hợp được ông Hiển chia sẻ là dự án tại một nhà máy ở Hải Dương (cũ), dự kiến triển khai hệ thống khoảng 20 MW trên diện tích khoảng 20 ha. Dù chi phí điện của nhà máy lên tới vài chục tỷ đồng mỗi tháng, dự án vẫn phải xem xét nhiều yếu tố: thời hạn sử dụng nhà máy, quyền tiếp cận công trình, trách nhiệm vận hành, nhu cầu điện thực tế, phương thức thanh toán và mức tiết kiệm kỳ vọng. Qua đó, điện mặt trời đang dần được nhìn nhận như một dự án năng lượng gắn với toàn bộ công trình và hoạt động sản xuất, thay vì chỉ là việc mua thiết bị và lắp đặt trên mái.
Hiệu quả không chỉ tính bằng số giờ nắng
Một thay đổi trong cách đánh giá điện mặt trời là không chỉ nhìn vào số giờ nắng. Theo ông Hiển, tại Hà Nội và các tỉnh đồng bằng sông Hồng, sản lượng điện mặt trời thường được tính khoảng 1.000 kWh/kW công suất mỗi năm. Trong khi đó, từ Ninh Thuận trở vào Nam và khu vực miền Tây, sản lượng có thể đạt khoảng 1.500-1.700 kWh/kW/năm. Miền Nam có lợi thế về số giờ nắng, trong khi miền Bắc chịu ảnh hưởng rõ hơn của mùa đông, mây và mưa. Tuy nhiên, hiệu quả đầu tư còn phụ thuộc vào thời điểm phát điện và thời điểm công trình sử dụng điện.
Đây là vấn đề rõ ở hộ gia đình. Điện mặt trời tạo ra nhiều điện vào giữa trưa, trong khi nhu cầu sử dụng thường tăng vào chiều tối. Pin lưu trữ có thể giúp chuyển phần điện dư sang thời điểm nhu cầu cao hơn, nhưng hiệu quả đầu tư phải dựa trên phụ tải và lượng điện dư thực tế. Từ kinh nghiệm triển khai, ông Hiển cho rằng có thể sàng lọc một dự án điện mặt trời theo 4 nhóm vấn đề: cách sử dụng điện, tính khả thi kỹ thuật của công trình, quyền sử dụng công trình và mục tiêu đầu tư.
Điện mặt trời vì vậy cần được tính toán như một phần của công trình, thay vì chỉ là thiết bị lắp trên mái. Các yếu tố về kết cấu, tải trọng, hướng gió, thoát nước, hệ thống điện và phòng cháy, chữa cháy cần được tính ngay từ thiết kế. Với công trình công nghiệp tại khu vực ven biển, gió và hơi muối cũng là những yếu tố cần lưu ý đối với kết cấu và thiết bị điện.
Một hướng mới đang được quan tâm là điện mặt trời ban công. Với căn hộ có ban công hướng Tây, hệ thống có thể tạo thêm một phần điện vào ban ngày, đồng thời giảm bức xạ nhiệt cho không gian bên trong. Tuy nhiên, hiệu quả tài chính phụ thuộc vào mức tiêu thụ điện của từng hộ và khả năng kết hợp với pin lưu trữ. Theo ông Hiển, với các công trình mới, tính toán phương án điện mặt trời ngay từ giai đoạn thiết kế sẽ giúp chủ đầu tư chủ động hơn về kết cấu, hệ thống điện và an toàn.
Cùng với kỹ thuật và hiệu quả tài chính, chính sách và hạ tầng lưới điện cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai dự án. Theo ông Hiển, các quy định về điện đang tiếp tục được điều chỉnh theo thực tiễn thị trường. Doanh nghiệp vì vậy phải thường xuyên cập nhật chính sách, bởi thay đổi quy định có thể tác động đến cấu trúc dự án, hợp đồng và phương án đầu tư.
Một vấn đề khác ngày càng được quan tâm là vòng đời thiết bị. Theo ông Hiển, tấm pin sau khoảng 20 năm sử dụng không nên chỉ được xem là chất thải. Nhiều thành phần có thể được phân tách để tái sử dụng hoặc tái chế, vì vậy phương án xử lý cuối vòng đời cần được tính ngay khi thiết kế dự án. Với pin lưu trữ, yêu cầu xử lý phức tạp hơn do liên quan đến lithium. Khi thị trường mở rộng, nhu cầu tái chế cũng tạo thêm dư địa cho các doanh nghiệp đầu tư công nghệ và cơ sở xử lý.
Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, cách tiếp cận theo vòng đời ngày càng có ý nghĩa. Điện xanh không chỉ được nhìn qua số lượng tấm pin trên mái nhà mà cần tính đến giá trị môi trường được tạo ra trong suốt vòng đời sản phẩm, từ nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, vận hành đến xử lý sau sử dụng. Điện mặt trời vì thế đang bước sang một giai đoạn phát triển mới. Công suất lắp đặt vẫn là một yếu tố quan trọng, song hiệu quả dự án ngày càng phụ thuộc vào sự phù hợp giữa nguồn điện, phụ tải, công trình, vốn, chính sách và mục tiêu sử dụng. Và trước khi hỏi “lắp bao nhiêu MW”, câu hỏi cần đặt ra là: công trình này có thực sự phù hợp để đầu tư điện mặt trời hay chưa?
Theo ông Nguyễn Phú Hiển, Giám đốc PV New Tech, những thay đổi chính sách trong lĩnh vực điện thời gian qua là một phần của quá trình hoàn thiện pháp luật và cập nhật theo thực tiễn. Trong quá trình sửa đổi, Bộ Công Thương đã tiếp nhận ý kiến từ cơ quan quản lý, VCCI, các hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp, qua đó từng bước điều chỉnh quy định phù hợp hơn với thực tế thị trường.
