(Công Thương) - Các quy định về điện mặt trời mái nhà đã, đang tạo điều kiện cho các nhà đầu tư phát triển loại hình năng lượng này, tuy nhiên đã xuất hiện những mô hình đầu tư mới cần bổ sung các quy định để phát triển hơn nữa.
Sau khi Nghị định số 58/2025/NĐ-CP về điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu có hiệu lực, nhiều doanh nghiệp tại khu vực phía Nam đã quay trở lại với kế hoạch đầu tư năng lượng tái tạo nhằm giảm chi phí điện năng và đáp ứng các yêu cầu phát triển xanh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Cùng với sự phục hồi của thị trường, những mô hình đầu tư mới cũng bắt đầu xuất hiện.
Một trong những trường hợp được nhiều doanh nghiệp quan tâm thời gian qua là hệ thống điện mặt trời mái nhà tại Công ty TNHH Beesco Vina. Theo hồ sơ đăng ký, hệ thống có công suất khoảng 4,26 MWp, được triển khai theo diện tự sản, tự tiêu và không phát điện dư lên lưới điện quốc gia.
Điểm đáng chú ý là đơn vị đầu tư hệ thống không phải doanh nghiệp sử dụng điện.
Theo hồ sơ doanh nghiệp cung cấp, Công ty Cổ phần Đầu tư CME Solar đầu tư hệ thống, còn Công ty TNHH Beesco Vina là đơn vị sử dụng điện và sở hữu mái nhà xưởng.
Phóng viên Báo Công Thương làm việc với Công ty TNHH Beesco Vina và Công ty Cổ phần Đầu tư CME Solar
Đại diện CME Solar cho rằng, Nghị định 58 không cấm bên thứ ba đầu tư điện mặt trời mái nhà. Theo doanh nghiệp, việc cho thuê thiết bị hoặc hợp tác khai thác là quan hệ dân sự giữa các bên, không phải hoạt động mua bán điện. Điện được sử dụng ngay tại nhà máy, không bán ra bên ngoài và không phát thương mại lên lưới điện quốc gia.
Đến thời điểm phóng viên thực hiện tuyến bài, cả CME Solar và Beesco Vina đều chưa bị cơ quan chức năng kết luận có hành vi vi phạm. Hồ sơ của hệ thống được tiếp nhận theo quy định hiện hành.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của mô hình này cũng đặt ra những câu hỏi mới đối với cơ quan quản lý và giới chuyên môn.
Theo bà Phan Huỳnh Khánh Vy, Công ty Luật TNHH VYPVN, khái niệm “tự sản, tự tiêu” trong Nghị định 58 hiện chưa bao quát đầy đủ các hình thức đầu tư đang phát sinh trên thực tế.
“Vấn đề không chỉ nằm ở việc ai là người sở hữu hệ thống mà còn phải xem xét bản chất giao dịch, quyền và nghĩa vụ của các bên cũng như dòng tiền thực tế phát sinh trong quá trình vận hành dự án”,bà Vy nhận định.
Theo bà Vy, cùng một hợp đồng thuê thiết bị nhưng bản chất pháp lý có thể khác nhau tùy thuộc cách thức vận hành và dòng tiền thực tế giữa các bên tham gia.
Tại TP. Hồ Chí Minh, ông Trần Minh Hóa, Phó Trưởng phòng Quản lý năng lượng, Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh cho biết, nếu bên thứ ba đầu tư và thực hiện mua bán điện theo cơ chế mua bán điện trực tiếp quy định tại Nghị định 57 thì không vi phạm pháp luật.
Ngược lại, nếu doanh nghiệp đăng ký theo diện điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu nhưng thực tế thực hiện hoạt động phát điện hoặc bán lẻ điện mà không có giấy phép hoạt động điện lực thì có thể bị xử lý theo quy định hiện hành.
Trong khi đó, ông Phạm Văn Cường, Phó Giám đốc Sở Công Thương Đồng Nai cho biết, theo Nghị định 58, bản chất của điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu là nguồn điện tạo ra phải được chính doanh nghiệp, cơ quan hoặc hộ dân tại địa điểm đó sử dụng trực tiếp, không phát thương mại lên lưới điện.
Theo ông Cường, mô hình này mang lại nhiều lợi ích khi giúp doanh nghiệp giảm khoảng 15% chi phí điện trong các giờ cao điểm mùa nắng nóng, đồng thời góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia.
Liên quan đến trường hợp CME Solar đầu tư hệ thống và Beesco Vina sử dụng điện, ông Phạm Văn Cường cho biết, về thủ tục hành chính một cửa, Sở Công Thương Đồng Nai chỉ tiếp nhận và xử lý hồ sơ hợp lệ theo diện điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu quy định tại Nghị định 58/2025/NĐ-CP. Việc giải quyết hồ sơ được thực hiện theo đúng quy định công khai, không tự ý đặt thêm hoặc cắt giảm thủ tục hành chính.
Tuy nhiên, đối với thông tin phóng viên phản ánh về khả năng xuất hiện mô hình bên thứ ba đầu tư rồi ký kết các hợp đồng dưới hình thức thuê thiết bị để thực hiện hoạt động kinh doanh, mua bán điện trái quy định, ông Cường cho biết Sở ghi nhận phản ánh này dưới góc độ quản lý nhà nước và sẽ phối hợp với các cơ quan chức năng để làm rõ bản chất hoạt động của doanh nghiệp.
“Sở Công Thương sẽ phối hợp với các cơ quan chức năng như Công an, cơ quan Thuế và ngành điện để tiến hành hậu kiểm, làm rõ bản chất dòng tiền và hợp đồng của doanh nghiệp. Nếu phát hiện hành vi vi phạm hoặc lợi dụng chính sách để thực hiện hoạt động mua bán điện trái quy định, cơ quan chức năng sẽ xử lý theo quy định pháp luật”, ông Phạm Văn Cường cho biết.
Theo ông Cường, Đồng Nai cũng đã kiến nghị Bộ Công Thương sớm có hướng dẫn đối với trường hợp doanh nghiệp muốn chuyển đổi từ cơ chế tự sản, tự tiêu theo Nghị định 58 sang cơ chế mua bán điện trực tiếp theo Nghị định 57. Đồng thời, địa phương cũng đề xuất nghiên cứu xây dựng quy định riêng đối với mô hình bên thứ ba nhằm bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan.
Những ý kiến khác nhau xung quanh mô hình CME Solar - Beesco Vina cho thấy thị trường điện mặt trời mái nhà đang xuất hiện những tình huống mới mà quy định hiện hành chưa đề cập đầy đủ.
Khi nhu cầu đầu tư ngày càng tăng và các mô hình hợp tác ngày càng đa dạng, điều doanh nghiệp cần không chỉ là cơ hội phát triển mà còn là một hành lang pháp lý đủ rõ để biết mình được làm gì, không được làm gì và được bảo vệ như thế nào trong quá trình đầu tư, vận hành dự án.
Phát triển nhanh đặt ra bài toán rác pin về sau.
Nếu vùng xám pháp lý là khoảng trống nhìn thấy được, còn một lớp khoảng trống khác nằm ngay dưới những tấm pin, ít được nói tới hơn nhưng chạm trực tiếp vào an toàn vận hành.
Rõ nhất là chuyện thiết bị chống phát ngược, quen gọi là Zero Export. Đây là thiết bị bắt buộc với nhiều hệ thống mái nhà có đấu nối, để bảo đảm điện không chảy ngược lên lưới quốc gia. Vấn đề là đến nay chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia cho loại thiết bị này. Thiếu thước đo chung, cơ quan quản lý thiếu cơ sở để đánh giá chất lượng thiết bị, nghiệm thu công trình và kiểm soát rủi ro vận hành. Trong tình huống thiết bị phản ứng chậm khi phụ tải nội bộ tụt đột ngột, một nhà máy ngừng dây chuyền vào giờ nghỉ ca chẳng hạn, điện có thể phát ngược lên lưới, làm tăng nguy cơ quá tải cục bộ và ảnh hưởng đến an toàn hệ thống điện khu vực. Một mái nhà đơn lẻ thì nhỏ, nhưng hàng nghìn mái nhà cùng phát ngược trong một khung giờ là một bài toán vận hành thật.
Một số dự án điện mặt trời mái nhà tại khu vực phía Nam đang được triển khai theo mô hình có sự tham gia của nhà đầu tư thứ ba
Kế đến là an toàn phòng cháy, chữa cháy trên mái nhà xưởng. Một hệ thống điện mặt trời là một mạng điện một chiều điện áp cao trải kín diện tích mái, chạy suốt ngày nắng. Khi sự cố chập cháy xảy ra trên mái, lực lượng chữa cháy đối mặt với rủi ro điện giật mà một đám cháy thông thường không có, bởi tấm pin vẫn phát điện chừng nào còn ánh sáng. Bố trí lối tiếp cận mái, cầu dao ngắt nhanh cho lính cứu hỏa, khoảng cách an toàn giữa các dãy pin, tất cả đều cần được chuẩn hóa và kiểm tra nghiêm, nhất là với nhà xưởng chứa vật liệu dễ cháy bên dưới.
Lớp khoảng trống thứ ba là chất lượng tấm pin và thiết bị trôi nổi. Khi thị trường nóng lên, nguồn cung thiết bị đa dạng theo, và không phải lô hàng nào cũng có nguồn gốc, chứng nhận rõ ràng. Tấm pin kém chất lượng không chỉ làm sản lượng hụt so với cam kết, rút ngắn tuổi thọ hệ thống và kéo dài thời gian hoàn vốn, mà còn tiềm ẩn rủi ro an toàn về lâu dài. Trong lúc quy chuẩn cho cả thiết bị Zero Export lẫn tấm pin chưa hoàn chỉnh, người chịu thiệt sau cùng thường là chủ đầu tư mái nhà, phần nhiều là doanh nghiệp vừa và nhỏ ít điều kiện thẩm định kỹ thuật.
Thiếu quy chuẩn khiến cơ quan quản lý khó nghiệm thu, kiểm soát
Có một câu hỏi mà cả thế giới làm điện mặt trời đều phải trả lời, chỉ là sớm hay muộn: khi những tấm pin hôm nay hết vòng đời, chúng sẽ đi về đâu. Một tấm pin thường vận hành khoảng hai mươi đến hai mươi lăm năm. Lứa pin lắp ồ ạt thời giá FIT, cộng với lứa đang lắp theo Nghị định 58, sẽ cùng già đi và trở thành rác thải trong cùng một quãng thời gian.
Một số dự báo cảnh báo lượng tấm pin mặt trời thải ở Việt Nam có thể lên tới khoảng 1,9 triệu tấn vào năm 2045. Đây là con số dự báo, cần được kiểm chứng và cập nhật theo tốc độ phát triển thực tế, nhưng độ lớn của nó đủ để buộc phải tính sớm. Trong khi đó, quy định về thu gom, tái chế tấm pin mặt trời hết hạn ở Việt Nam gần như còn để trống. Một tấm pin chứa thủy tinh, nhôm, silic và một lượng nhỏ kim loại cần xử lý đúng cách, nếu chôn lấp tùy tiện sẽ thành gánh nặng môi trường cho thế hệ sau. Đánh thức điện mặt trời mái nhà phương Nam, vì vậy, không thể chỉ tính đến ngày đóng điện mà phải tính cả ngày tháo dỡ, ngay từ bây giờ.
Những mô hình đầu tư mới, vài khoảng trống kỹ thuật và một bài toán rác thải còn ở phía trước, gộp lại, không phủ nhận giá trị của điện mặt trời mái nhà. Chúng chỉ nói một điều giản dị: nguồn lực này đáng được đánh thức một cách tỉnh táo, với một hành lang pháp lý đủ rõ và những quy chuẩn an toàn đi cùng, để cái lợi trước mắt không trở thành cái khó về sau.
