Phía sau mỗi tấm thẻ nhà báo là cả một đời dấn thân
Thẻ nhà báo là một trong những hiện vật quý gắn liền với cuộc đời mỗi nhà báo từ xưa đến nay. Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026), đi đến Bảo tàng Báo chí Việt Nam - Hội Nhà báo Việt Nam, nhìn ngắm những tấm thẻ nhà báo đã nhuốm màu thời gian, giấy đã ố vàng, rìa cạnh sờn mòn. Tôi không giấu nổi sự xúc động của một người làm báo đang được làm việc và cống hiến dưới bầu trời bình yên của Tổ quốc. Dưới lớp kính trưng bày, mỗi tấm thẻ ở đây là một cuộc đời, một số phận gắn liền với những thăng trầm của đất nước.
Trò chuyện với phóng viên Báo Công Thương, ông Thân Quang Minh, Trưởng phòng Nghiệp vụ, Bảo tàng Báo chí Việt Nam xúc động chia sẻ:“Mỗi lần tiếp nhận một tấm thẻ nhà báo là mỗi lần chúng tôi được nghe một câu chuyện nghề nghiệp rất xúc động. Có những tấm thẻ đã đi cùng chủ nhân qua các chiến khu, theo các nhà báo đến các hội nghị quốc tế quan trọng và cũng có những tấm thẻ đã trở thành ký ức cuối cùng của một đời làm báo”.
Tấm thẻ đầu tiên mà Bảo tàng Báo chí Việt Nam nhận được là tấm thẻ nhà báo của nhà viết kịch Lộng Chương do báo Công Dân cấp ngày 10/11/1948. Nhà báo Lộng Chương là một nhà viết kịch lão thành cách mạng tên thật Phạm Văn Hiền, quê Hải Dương cũ (nay là Hải Phòng), sinh ra và lớn lên tại Hà Nội. Cụ hoạt động báo chí từ những ngày đầu cách mạng, khi còn là học sinh trường Bưởi, cụ đã trở thành một trong những cây bút đóng vai trò chủ chốt tại các báo: Báo Công Dân, Báo Phản Công, Báo Hôm nay,...
Tấm thẻ nhà báo của cụ Lộng Chương được bọc giữ kỹ càng như một kỷ vật quý giá được gia đình gìn giữ và nay tiếp tục được lưu giữ tại bảo tàng. Cụ Lộng Chương là một nhà báo đa năng với nhiều thể loại, từ chính luận, ký sự, phóng sự, ca dao, kịch ngắn, truyện ngắn,.... Các tác phẩm để lại ấn tượng lớn thời đó như: “Đò dọc”, “Muối”, “Dọc đường kháng chiến”, “Trên đường di cư vào Nam”,...
Ngoài ra, một tấm thẻ cực kỳ hiếm thời kỳ đầu của Báo chí Cách mạng Việt Nam được trưng bày và lưu giữ tại bảo tàng là thẻ nhà báo Nguyễn Khoa Bội Lan. Năm 1948, bà Nguyễn Khoa Bội Lan được cấp thẻ nhà báo và là đặc phái viên của Báo Cứu Quốc (nay là Báo Đại Đoàn kết). Cuộc đời dài hơn thế kỷ của cụ Nguyễn Khoa Bội Lan đã có nhiều đóng góp cho sự nghiệp báo chí cách mạng nước nhà.
Ở Huế, cụ Lan nổi tiếng với nhiều danh hiệu: nhà báo, nhà văn, cán bộ lão thành cách mạng. Bà thuộc lớp nữ sinh Đồng Khánh giác ngộ cách mạng từ rất sớm. Ngay khi Cách mạng tháng Tám thành công, cụ cùng với Hải Triều, Lưu Quý Kỳ, Chế Lan Viên ra tờ báo Xã Hội Mới với cương vị chủ bút.
Ngoài viết báo, cụ còn để lại tập truyện ký “Người con gái không tên” (Nhà Xuất bản Thuận Hóa 1992), viết về những tấm gương phụ nữ miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, những câu chuyện ngắn gọn mà xúc động. Tấm thẻ nhà báo được cụ Lan đem theo bên mình suốt nửa thế kỷ như một kỷ vật của đời làm báo.
“Ở những năm 1940 - 1950, số lượng phụ nữ làm báo ở Việt Nam không nhiều. Bà Nguyễn Khoa Bội Lan là một nữ nhà báo tiêu biểu, vừa làm báo vừa hoạt động cách mạng. Tại những vùng hiểm nguy, nghề báo luôn đi liền với ranh giới giữa sống và chết trong gang tấc”,Nhà báo Trần Kim Hoa, cố vấn Bảo tàng Báo chí Việt Nam, Hội Nhà báo Việt Nam nhận định.
Trong hàng chục tấm thẻ được trưng bày tại bảo tàng, tấm thẻ nhà báo lão thành Đoàn Bá Từ (trên thẻ nhà báo ghi là Nguyễn Bá Từ) cũng khiến tôi vô cùng tò mò đi tìm hiểu. Cụ là người viết báo có thẻ đầu tiên tại miền Trung và là thẻ do các tờ báo lớn ở Hà Nội cấp. Trước đó, khi còn ngồi chung ghế nhà trường với cụ Tế Hanh, Tố Hữu, cụ đã lập riêng tờ báo viết tay của tuổi học trò.
Đầu năm 1940, cụ bị thực dân Pháp vây bắt trong khi đang thực hiện tờ Nắng Hè ngay tại nhà sách Việt Quảng, bị đưa ra giam giữ ở Huế, rồi đưa vào giam ở Quy Nhơn, cuối cùng là đày lên Đắc Glei - Kon Tum 5 năm. Trong tù, cụ vẫn tiếp tục viết, làm tòa soạn và kiêm cả trình bày cho tờ báo bí mật mang tên Lazaret (sau đổi thành Chàng Làng và Yên Chí, An Trí). Những tờ báo đó trở thành cái gai nhọn trong thông tin ngôn luận trước chính quyền thực dân Pháp… Nhiều năm sau, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, cụ giữ nhiều chức vụ chính quyền, mặt trận tại thành Thái Phiên (Đà Nẵng) nhưng vẫn dành thời gian viết báo, tài liệu phục vụ chính quyền.
Khi được điều động ra Bắc, cụ được bổ nhiệm làm Trưởng ty Thông tin tuyên truyền Hà Nội (1946). Sau đó, cụ làm đặc phái viên cho Báo Cứu Quốc, phóng viên Thông tấn xã Việt Nam tại Liên khu 5 (1953) cùng cố nhà văn Nguyễn Văn Bổng và là phóng viên quốc tế đầu tiên tại Phnom Penh dưới thời chính quyền Sihanouk. Cụ rất chú trọng việc ghi chép, làm tư liệu mà ngay cả những tấm thẻ nhà báo từ xa xưa vẫn được cụ giữ gìn như những báu vật…
Những tấm thẻ tác nghiệp tại Paris
Ngoài những tấm thẻ nhà báo, nhiều tấm thẻ cũng rất ấn tượng với tôi như thẻ tác nghiệp của Nhà báo Hồng Hà và Nhà báo Hà Đăng tại Hội nghị Paris giai đoạn 1968-1973.
Nếu nhìn bề ngoài, đó chỉ là những tấm thẻ ra vào hoặc thẻ tác nghiệp khá nhỏ bé nhưng ẩn chứa đằng sau những tấm thẻ ấy là một giai đoạn đấu tranh ngoại giao đặc biệt quan trọng của đất nước. Hội nghị Paris không chỉ là một sự kiện chính trị mang tầm quốc tế mà còn là một "mặt trận thông tin" vô cùng quyết liệt. Những nhà báo Việt Nam có mặt tại đây vừa thực hiện nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền đối ngoại, vừa góp phần đưa tiếng nói chính nghĩa của Việt Nam ra thế giới.
“Khi nhìn vào những tấm thẻ này, tôi luôn có cảm giác như đang được chạm vào một phần của lịch sử. Chúng nhắc chúng ta rằng người làm báo không chỉ có mặt ở chiến trường bom đạn mà còn hiện diện trên những mặt trận ngoại giao, nơi từng thông tin, từng bài viết đều góp phần phục vụ sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc”,ông Minh đã gợi mở cho tôi nhiều cảm xúc về nhiều câu chuyện của “tấm thẻ nhà báo” năm xưa.
Theo ông Thân Quang Minh, chính những hiện vật tại Bảo tàng giúp chúng ta hiểu rằng nghề báo là một nghề có sứ mệnh cao cả. Mỗi tấm thẻ nhà báo được lưu giữ tại Bảo tàng không đơn thuần là giấy tờ hành nghề mà là biểu tượng của trách nhiệm xã hội, của lòng yêu nước và khát vọng cống hiến vì sự thật.
Bảo tàng Báo chí Việt Nam được thành lập với sứ mệnh gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Sau hơn 8 năm thành lập và đặc biệt từ khi mở cửa đón khách tham quan năm 2020 đến nay, Bảo tàng đã từng bước khẳng định vai trò là thiết chế văn hóa chuyên ngành quan trọng của cả nước về báo chí.
