Người Ê Đê ở Akǒ Dhông gìn giữ văn hóa như gìn giữ hạt giống quý của rừng xanh
Người ta thường nói rằng muốn hiểu Tây Nguyên phải nghe tiếng chiêng trong đêm, phải ngồi bên bếp lửa nhà dài và phải nhìn thấy cách người Ê Đê sống cùng cộng đồng của mình. Ở Akǒ Dhông, tất cả những điều ấy vẫn còn hiện hữu, mộc mạc và nguyên sơ giữa vòng quay hiện đại của phố núi.
Buổi sáng ở buôn bắt đầu rất chậm. Ánh nắng đầu ngày len qua những tán cây, đổ xuống con đường nhỏ quanh co dẫn vào buôn làng. Tiếng gà gáy vọng từ cuối buôn, tiếng chổi tre xào xạc trước hiên nhà và mùi cơm mới quyện cùng khói bếp khiến không gian nơi đây mang vẻ bình yên rất khác với sự nhộn nhịp ngoài phố thị.
Những ngôi nhà dài bằng gỗ nằm nối nhau như những con thuyền neo giữa đại ngàn. Có căn đã bạc màu theo năm tháng, mái gỗ phủ rêu phong nhưng vẫn giữ nguyên dáng vẻ truyền thống của người Ê Đê xưa. Với người dân nơi đây, nhà dài không chỉ là nơi ở. Đó còn là linh hồn của buôn làng, là biểu tượng của chế độ mẫu hệ đã tồn tại hàng trăm năm trong đời sống cộng đồng.
Theo phong tục Ê Đê, người phụ nữ giữ vai trò trung tâm của gia đình. Con gái út sẽ là người thừa kế tài sản, giữ bếp lửa và tiếp nối nếp sống dòng họ. Người đàn ông sau khi cưới sẽ về ở bên gia đình vợ, cùng chăm lo cho mái nhà dài và cộng đồng buôn làng. Chính vì thế, trong mỗi ngôi nhà dài luôn có sự hiện diện của nhiều thế hệ cùng sinh sống, cùng chia sẻ bữa cơm, công việc và những lễ nghi truyền thống.
Người già trong buôn vẫn thường nói: “Còn nhà dài là còn người Ê Đê”.
Bởi vậy, dù cuộc sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, nhiều gia đình ở Akǒ Dhông vẫn giữ ngôi nhà gỗ cũ như giữ một phần hồn cốt tổ tiên. Trong không gian ấy, tiếng kể sử thi vẫn vang lên bên bếp lửa, những người phụ nữ vẫn cần mẫn dệt thổ cẩm và lũ trẻ lớn lên cùng tiếng chiêng trong các mùa lễ hội.
Người Ê Đê ở Akǒ Dhông gìn giữ văn hóa như gìn giữ hạt giống quý của rừng xanh. Qua bao đời, họ nâng niu từng chiếc chiêng cổ, từng ché rượu cần, từng tấm thổ cẩm và cả những nghi lễ cộng đồng như một phần máu thịt của buôn làng. Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, các giá trị ấy vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, lặng lẽ nhưng bền bỉ như mạch nước ngầm chảy dưới lòng đại ngàn.
Khi màn đêm buông xuống, Akǒ Dhông trở nên huyền hoặc trong ánh lửa bập bùng giữa sân nhà cộng đồng. Tiếng cồng chiêng bắt đầu vang lên, trầm hùng và sâu thẳm như vọng về từ núi rừng xa thẳm.
Với người Ê Đê, cồng chiêng không chỉ là âm nhạc. Đó là tiếng nói của thần linh, là linh hồn của buôn làng và là sợi dây kết nối con người với tổ tiên. Tiếng chiêng hiện diện trong lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, lễ cưới hay những dịp cộng đồng sum họp. Mỗi chiếc chiêng đều được xem như có linh hồn riêng và được gìn giữ như báu vật của gia đình.
Trong ánh lửa đêm, những nghệ nhân già nhắm mắt đánh từng nhịp chiêng cổ. Âm thanh ấy vang lên giữa khoảng tối của đại ngàn, lúc khoan thai như tiếng suối chảy, lúc dồn dập như bước chân voi rừng. Các cô gái Ê Đê trong váy thổ cẩm uyển chuyển theo điệu múa xoang truyền thống, mái tóc dài đung đưa theo nhịp chiêng trầm hùng.
Du khách ngồi quanh ché rượu cần, lặng người nghe tiếng chiêng ngân dài trong gió đêm. Có người lần đầu đến Tây Nguyên đã xúc động khi nhận ra rằng ở nơi này, văn hóa không nằm trong viện bảo tàng hay những sân khấu dựng sẵn, mà vẫn đang sống trong từng hơi thở đời thường của buôn làng.
Du lịch cộng đồng và du lịch nông nghiệp từng bước tạo sinh kế bền vững
Chính những giá trị văn hóa đặc sắc đã tạo nên sức hút riêng cho Buôn Akǒ Dhông và mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng trong hơn mười năm qua.
Ban đầu chỉ vài hộ dân đón khách tham quan, giới thiệu nhà dài hay biểu diễn cồng chiêng. Nhưng rồi từ những bước đi nhỏ, người dân bắt đầu làm homestay, phục vụ ẩm thực truyền thống, bán hàng thủ công và tổ chức các hoạt động trải nghiệm đời sống Ê Đê.
Những ngôi nhà dài dần trở thành nơi lưu trú cho du khách muốn sống cùng nhịp sinh hoạt của buôn làng. Buổi sáng, du khách theo người dân ra vườn cà phê, học cách chăm sóc cây trồng, nghe kể chuyện về mùa mưa, mùa nắng của Tây Nguyên. Buổi chiều, họ cùng phụ nữ Ê Đê dệt thổ cẩm, nấu cơm lam, gà nướng hay chuẩn bị ché rượu cần cho đêm giao lưu văn hóa.
Du lịch cộng đồng và du lịch nông nghiệp đang từng bước tạo ra sinh kế bền vững cho người dân nơi đây. Nếu trước kia phần lớn thu nhập phụ thuộc vào nương rẫy và cà phê, thì nay nhiều gia đình đã có thêm nguồn sống từ chính văn hóa và đời sống bản địa của mình.
Những người phụ nữ từng chỉ gắn bó với khung dệt trong góc nhà nay có thể kiếm thêm thu nhập từ các sản phẩm thổ cẩm thủ công. Những người đàn ông ngoài thời gian làm rẫy còn tham gia biểu diễn cồng chiêng, hướng dẫn du khách trải nghiệm đời sống buôn làng. Người trẻ biết sử dụng mạng xã hội để quảng bá homestay, bán sản phẩm địa phương hay giới thiệu văn hóa Ê Đê đến du khách gần xa.
Ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Du lịch phát triển châu Á chia sẻ: Du lịch đã mở ra cơ hội để nhiều người trẻ quay về với buôn làng. Trước đây, không ít thanh niên rời quê lên thành phố làm việc vì thiếu sinh kế ổn định. Nhưng nay, khi du lịch cộng đồng phát triển, họ bắt đầu nhìn thấy tương lai ngay trên chính mảnh đất quê hương mình.
Có người trở thành hướng dẫn viên cộng đồng, có người mở homestay, có người kết hợp du lịch với mô hình nông nghiệp trải nghiệm. Họ dẫn du khách đi hái cà phê, tìm hiểu đời sống canh tác, thưởng thức đặc sản địa phương và nghe kể chuyện về văn hóa Ê Đê bên bếp lửa nhà dài.
Du lịch vì thế không chỉ mang lại thu nhập, mà còn giúp cộng đồng giữ được người trẻ ở lại với buôn làng, giữ được nghề truyền thống và duy trì nhịp sống văn hóa giữa đại ngàn.
Điều đáng quý hơn cả là người dân Akǒ Dhông ngày càng nhận ra rằng chính bản sắc văn hóa mới là tài sản lớn nhất của cộng đồng. Nếu trước đây nhà dài, cồng chiêng hay nghề dệt chỉ là một phần quen thuộc trong đời sống, thì nay họ hiểu rằng đó chính là “vốn quý” để phát triển kinh tế bền vững và giữ gìn bản sắc dân tộc.
Từ đó, tinh thần gắn kết cộng đồng cũng được bồi đắp mạnh mẽ hơn. Người dân cùng nhau tổ chức các đêm giao lưu văn hóa, giữ gìn không gian buôn làng và hỗ trợ nhau trong hoạt động du lịch. Những nghệ nhân lớn tuổi truyền dạy đánh chiêng, múa xoang cho lớp trẻ. Các gia đình chia sẻ kinh nghiệm làm homestay, nấu món ăn truyền thống và đón tiếp du khách như đón người thân trở về nhà.
Ở Akǒ Dhông, du lịch không đơn thuần là dịch vụ. Đó còn là cách để cộng đồng cùng nhau giữ lấy văn hóa của mình.
Tuy nhiên, phía sau những tín hiệu tích cực ấy vẫn còn nhiều trăn trở. Hoạt động du lịch hiện nay chưa thật sự đồng bộ, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các hộ dân và chưa có mô hình quản lý thống nhất. Một số hoạt động văn hóa cũng đứng trước nguy cơ bị “biểu diễn hóa” nếu chạy theo nhu cầu thương mại mà thiếu định hướng bảo tồn lâu dài.
Nhiều người già trong buôn lo rằng nếu phát triển quá nhanh, tiếng chiêng rồi sẽ chỉ còn là tiết mục dành cho du khách, còn nhà dài sẽ dần mất đi hơi thở sinh hoạt cộng đồng vốn có.
Bởi vậy, để du lịch cộng đồng phát triển bền vững, Akǒ Dhông cần nhiều hơn sự kết nối giữa người dân, chính quyền địa phương và các đơn vị làm du lịch. Cần có quy hoạch dài hơi để vừa phát triển sinh kế cho cộng đồng, vừa giữ được không gian văn hóa nguyên bản của buôn làng. Người dân phải thực sự trở thành chủ thể của du lịch, được tham gia quản lý, chia sẻ lợi ích công bằng và cùng quyết định hướng phát triển cho cộng đồng mình.
Quan trọng hơn cả, du lịch ở Akǒ Dhông không nên chỉ dừng lại ở việc “xem văn hóa”, mà cần tạo ra những trải nghiệm để du khách hiểu và cảm nhận được đời sống thật của người Ê Đê. Chỉ khi văn hóa tiếp tục sống trong sinh hoạt thường ngày của cộng đồng, những giá trị ấy mới có thể tồn tại lâu dài.
Giữa sự chuyển động nhanh của phố núi hôm nay, Buôn Akǒ Dhông vẫn lặng lẽ giữ cho mình tiếng chiêng của đại ngàn, mái nhà dài của chế độ mẫu hệ và bếp lửa ấm truyền từ đời này sang đời khác.
Như những hạt giống quý của rừng xanh, văn hóa Ê Đê nơi đây vẫn đang được gìn giữ, nuôi dưỡng và truyền đời nối tiếp giữa lòng Tây Nguyên.
