Doanh nghiệp lập ra để mua bán trái phép hóa đơn, hoàn thuế GTGT
Nhóm có mức độ rủi ro cao là các doanh nghiệp được thành lập nhưng không có hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế. Mục đích chủ yếu của nhóm này là phát hành hóa đơn không đúng bản chất giao dịch, tổ chức mua bán hóa đơn nhằm hưởng lợi bất hợp pháp từ ngân sách nhà nước.
Hành vi in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước có thể bị xem xét theo Điều 203 Bộ luật Hình sự 2015, tùy tính chất và mức độ vi phạm.
Đặc điểm thường gặp của nhóm này là sự xuất hiện của các doanh nghiệp quy mô rất nhỏ, số lao động ít, nhưng doanh thu tăng đột biến. Hàng hóa, dịch vụ mua vào và bán ra phát sinh trong thời gian gần nhau, có giá trị tương đương, dẫn tới không phát sinh số thuế GTGT phải nộp hoặc số phải nộp rất thấp.
Một số mô hình gian lận hóa đơn được tổ chức theo nhiều tầng. Tầng đầu vào là các doanh nghiệp bán hóa đơn bất hợp pháp hoặc kê khai không đúng thực tế rồi nhanh chóng ngừng hoạt động, bỏ địa chỉ kinh doanh. Tầng trung gian đóng vai trò luân chuyển hóa đơn, tạo thêm lớp giao dịch nhằm che giấu dấu vết. Tầng đầu ra sử dụng hóa đơn từ các đơn vị trung gian để hợp thức hóa hàng hóa, dịch vụ cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu.
Điểm chung của các tầng này là hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp hoặc sử dụng không đúng mục đích, đồng thời có xu hướng thay đổi địa chỉ, tạm ngừng hoạt động hoặc bỏ trốn khi phát sinh nguy cơ bị kiểm tra.
Doanh nghiệp có hoạt động thật nhưng mua hóa đơn để trốn thuế
Khác với nhóm doanh nghiệp lập ra chủ yếu để mua bán hóa đơn, nhóm thứ hai là các doanh nghiệp có hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế nhưng cố ý mua hóa đơn trái phép để nâng chi phí đầu vào hoặc hợp thức hóa giao dịch không có thật.
Mục đích của hành vi này thường là làm tăng số thuế GTGT đầu vào được khấu trừ, qua đó chiếm đoạt tiền hoàn thuế hoặc làm giảm nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp.
Thủ đoạn có thể là thông đồng với bên bán để nâng giá trị hàng hóa, dịch vụ trong hợp đồng, lập hồ sơ giao dịch không phản ánh đúng thực tế hoặc tạo chi phí không phát sinh nhưng vẫn có hóa đơn đầu vào. Những trường hợp này có thể gây khó khăn cho công tác thanh tra, kiểm tra do hồ sơ bên ngoài có thể đầy đủ về mặt chứng từ.
Để xác định vi phạm, cơ quan chức năng phải đối chiếu bản chất giao dịch, dòng tiền, hàng hóa, năng lực cung ứng, tình trạng hoạt động của bên bán và các dữ liệu liên quan. Trường hợp có căn cứ, hành vi mua, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp để làm giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được hoàn có thể bị xem xét theo quy định về tội trốn thuế tại Điều 200 Bộ luật Hình sự.
Cá nhân, hộ kinh doanh không đăng ký nhưng mua hóa đơn để giao cho bên mua
Một nhóm rủi ro khác phát sinh từ các cá nhân, hộ kinh doanh có hoạt động thực tế nhưng không đăng ký kinh doanh hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Khi bán hàng hóa, dịch vụ cho các tổ chức có yêu cầu hóa đơn, nhóm này có thể mua hóa đơn từ các doanh nghiệp khác để giao cho người mua.
Tình trạng này thường xuất hiện trong một số lĩnh vực như vận tải, vật liệu xây dựng, đất, đá, cát, sỏi, hàng nhập khẩu hoặc các ngành có giao dịch tiền mặt, nguồn hàng phân tán.
Hành vi mua hóa đơn để hợp thức hóa việc bán hàng không chỉ làm sai lệch bản chất giao dịch mà còn tạo thêm nguồn cầu cho thị trường hóa đơn bất hợp pháp. Bên cạnh nguy cơ thất thu ngân sách, người mua hàng cũng có thể gặp rủi ro pháp lý nếu hóa đơn sử dụng trong kê khai, khấu trừ hoặc tính chi phí bị xác định là không hợp pháp.
Trong một số trường hợp, dòng tiền phải chuyển qua tài khoản của đơn vị đứng tên hóa đơn thay vì người bán thực tế. Điều này làm tăng rủi ro về chứng minh giao dịch, đối chiếu nghĩa vụ thuế và xử lý tranh chấp phát sinh.
Lợi dụng bán lẻ để xuất hóa đơn khống
Nhóm thứ tư thường xuất hiện trong các lĩnh vực có lượng giao dịch bán lẻ lớn như xăng dầu, vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng. Do người tiêu dùng cá nhân trong nhiều trường hợp không lấy hóa đơn, một số đơn vị có thể không lập hóa đơn khi bán hàng, sau đó sử dụng phần hóa đơn chưa xuất để lập cho doanh nghiệp khác có nhu cầu hợp thức hóa chi phí.
Hành vi không lập hóa đơn khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ nhằm che giấu doanh thu hoặc sử dụng hóa đơn để ghi nhận giao dịch không đúng thực tế là hành vi vi phạm quy định về hóa đơn, chứng từ. Theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 70/2025/NĐ-CP, việc sử dụng bất hợp pháp hóa đơn hoặc sử dụng hóa đơn không đúng quy định có thể bị xử lý tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.
Việc lợi dụng phần hóa đơn phát sinh từ giao dịch bán lẻ không lấy hóa đơn có thể tạo nguồn cung cho các giao dịch khống, từ đó tiếp tay cho hành vi gian lận thuế, hợp thức hóa chi phí hoặc nâng số thuế đầu vào được khấu trừ.
Từ các nhóm hành vi trên, việc quản lý hoàn thuế GTGT đòi hỏi cơ quan thuế phải tăng cường phân tích dữ liệu, đối chiếu hóa đơn điện tử, dòng tiền, tình trạng hoạt động của doanh nghiệp và bản chất giao dịch. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cần kiểm soát chặt hồ sơ đầu vào, lựa chọn đối tác có hoạt động thực tế, tránh sử dụng hóa đơn không hợp pháp trong kê khai, khấu trừ và đề nghị hoàn thuế.
